##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

مه دخت پورخالقی علی باغدار دلگشا

چکیده

همزمان ‌با شکل¬گیری اندیشه¬های تجدّدگرایانه ‌و مشروطه¬خواهانه ‌در جوامع آسیایی ‌در اواخر قرن 13هجری قمری/ 19میلادی، سبک ‌ادبی جدیدی که با نقد شیوه¬های ادبی گذشته همراه¬ بود، شکل ¬گرفت. در این دوره ‌روشنفکران ‌ایرانی ‌در پی تبیین مسألۀ هویّت ملّی و احیای روایات‌ اساطیری برآمدند. برای تحقّق این ‌نگرش، ‌بسیاری ‌از متفکّران به ‌فردوسی ‌توجّه خاصّی ‌نشان دادند و در میان آثار ادبی، بیشتر از شاهنامه تقلید و اقتباس¬ کردند. میرزا آقاخان کرمانی نیز به دلیل ‌داشتن گرایش¬های ایران¬گرایانه به فردوسی ‌و شاهنامۀ او توجّه ¬کرد و در آثار متعدّد خود به شیوه¬های متفاوت به اقتباس از شاهنامه پرداخت. در این پژوهش به صورت اسنادی و با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی به بررسی و تحلیل چگونگی اقتباس و برقرار کردن ارتباط میان متن شاهنامۀ فردوسی و آثار میرزا آقاخان کرمانی پرداخته و بنا بر نظریّۀ ژرار ژنت که مجموعه روابط میان متون را دگرمتنیّت می¬نامد و آن را به پنج بخش بینامتنیّت، پیرامتنیّت، فرامتنیّت، سرمتنیّت و فزون‌متنیّت تقسیم می¬کند، نشان¬ داده‌ایم که اقتباس میرزا آقاخان‌ کرمانی‌ از شاهنامۀ فردوسی بیشتر بر اساس بینامتنیّت (استفاده‌ از مواد متن) و فزون¬متنیّت تقلیدی و دیگرگونگی (بازبینی، دگرگون‌سازی متن، تقلید ادبی) بوده‌ است که در سه مکتوب، آیینۀ سکندری و نامۀ باستان دیده می¬شود. آشنایی ‌کرمانی با متون دساتیری نیز در اقتباس از این متن مؤثّر بوده¬ است. همچنین میرزا آقاخان کرمانی از شاهنامه¬ای استفاده ¬کرده که در آن نسخه¬های متعدّد شاهنامه با یکدیگر مقابله شده¬اند. به نظر می¬رسد نسخۀ چاپ سنگی منتشر شده در سال 1275 قمری در تبریز، نسخه‌ای بوده که کرمانی از آن استفاده کرده¬ است.

جزئیات مقاله

مراجع
آجودانی، ماشاءالله. (1387). یا مرگ یا تجدّد. چاپ اوّل. تهران: اختران.
آخوندزاده، فتحعلی. (1355). مقالات فارسی. به کوشش حمید محمّدزاده صدّیق. چاپ اوّل. تهران‌: نگاه.
آخوندزاده، فتحعلی. (1364). مکتوبات؛ نامه‌های کمال الدّوله به شاهزاده جمال الدّوله. بی¬جا: مرد امروز.
آدمیت، فریدون. (1357). اندیشه¬های میرزا آقاخان کرمانی. چاپ اوّل. تهران: پیام.
آدمیت، فریدون . (1388). چند مقالة تاریخی. به اهتمام علی¬اصغر حق¬دار. چاپ اوّل. تهران: چشمه.
آرین‌پور، یحیی. (1350). از صبا تا نیما. جلد اوّل. چاپ اوّل. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
آرین‌پور، یحیی . (1372). از صبا تا نیما. جلد دوم. تهران: زوار.
افشار، ایرج. (1355). «شاهنامه از خطّی تا چاپی». کتا¬ب¬شناسی فردوسی. چاپ دوّم. تهران: انجمن آثار ملّی. صص 24-1.
بهرام بن فرهاد پارسی. (1270 ق.). ‌شارستان چهار چمن. بمبئی. بی‌نا. نسخۀ چاپ سنگی موجود در سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی. شمارۀ بازیابی: 6/19852.
بیانی، شیرین. (1386). تاریخ ایران باستان 2: از ورود آریایی¬ها به ایران تا پایان هخامنشیان. چاپ چهارم. تهران: سمت.
پارسی¬نژاد، ایرج. (1374). «میرزا فتحعلی آخوندزاده: بنیان‌گذار نقد ادبی در ایران». ایران‌نامه. شمارۀ 51. تابستان. صص320-301.
پارسی¬نژاد، ایرج . (1380). روشنگران ایرانی و نقد ادبی. چاپ اوّل. تهران: سخن.
پورنامداریان‌، تقی؛ بامشکی، سمیرا. (1388). «مقایسۀ داستان¬های مشترک مثنوی و منطق‌الطیر با رویکرد روان¬شناسی ساختگرا». جستارهای ادبی (‌ادبیّات و علوم انسانی سابق‌). سال چهل و دوم ‌شمارۀ دوم‌. پیاپی 165. صص 27-1.
توکّلی طرقی، محمّد. (1373). «تاریخ‌پردازی و ایران آرایی: بازسازی هویّت ایرانی در گزارش تاریخ». ایران¬نامه. شمارۀ 48. صص 628-583.
جلالی، مریم. (1393). شاخص¬های اقتباس در ادبیّات کودک و نوجوان. چاپ اوّل. تهران: طراوت.
جلالی، مریم ؛ پورخالقی چترودی، مه¬دخت. (1392). «اقتباس مفهومی و نگارشی از شاهنامه در ادبیّات کودک و نوجوان». مطالعات ادبیّات کودک. سال چهارم. شمارۀ دوم. پاییز و زمستان. صص 18-1.
خارابی، فاروق. (1380). سیاست و اجتماع در شعر عصر مشروطه. چاپ اوّل. تهران: دانشگاه تهران.
خالقی مطلق، جلال. (1386). «از شاهنامه تا خداینامه: جستاری دربارۀ مآخذ مستقیم و غیرمستقیم شاهنامه». نامۀ باستان. سال 7. شمارۀ 2-1. صص 119-3.
خوانساری، میرزا محمّد کاتب. (1290). رستم نامه. چاپ اوّل. تهران: دار الخلافه.
دبستان المذاهب. (بی¬تا). نسخۀ خطّی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. شمارۀ بازیابی: 284.
دهقانی، محمّد. (1380). پیشگامان نقد ادبی در ایران. چاپ اوّل. تهران: سخن.
زرّین‌کوب، عبدالحسین. (1354). نقد ادبی. جلد اوّل. تهران: امیرکبیر.
سنجری، جمیله. (1384). نقد و بررسی آثار بازنویسی از شاهنامه، کلیله و دمنه، مرزبان نامه‌، منطق الطّیر، مثنوی و گلستان برای کودکان و نوجوانان، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج.
شفیعی¬ کدکنی، محمّدرضا. (‌1380). ‌ادوار شعر فارسی از مشروطیّت تا سقوط سلطنت. چاپ اوّل. تهران: سخن.
صافی‌، حامد. (1395 الف). مقایسۀ تحلیلی شاهنامۀ فردوسی و تواریخ عربی متأثر از سیرالملوک¬ها تا پایان سدۀ 4 بر اساس فزون‌متنیّت ژنت. رسالۀ دکتری. دانشگاه فردوسی مشهد.
صافی‌، حامد و دیگران. (1395 ب). «بررسی داستان کیومرث در شاهنامه و تواریخ عربی متأثّر از سیرالملوک¬ها بر اساس فزون‌متنیِت ژنت». متن¬شناسی ادب فارسی. سال 52. دورۀ جدید. سال هشتم. شمارۀ 1 (پیاپی 29). صص 34-17.
طاهری¬نیا، علی¬باقر؛ میرزایی، فرامرز. (1386). «نوآوری علمی و تقلید ادبی در سروده¬های ابن سینا». پژوهشنامۀ ادبیات علوم انسانی. شمارۀ 54. تابستان. صص 344-331.
فردوسی، ابوالقاسم. (1386). شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق. چاپ اوّل. تهران: مرکز دائرۀ‌المعارف بزرگ اسلامی.
فیروز بن ملّا کاووس. (بی¬تا). دساتیر آسمانی. نسخۀ خطّی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. شمارۀ بازیابی: 7474.
کاتوزیان، محمّدعلی. (1385). سعدی شاعر عشق و زندگی. چاپ اوّل. تهران: مرکز.
کرمانی، میرزا آقاخان. (1365). نامه‌های تبعید. به کوشش هما ناطق و محمّد فیروز. چاپ اوّل. آلمان: کانون فرهنگ و تمدّن ایران.
کرمانی، میرزا آقاخان. (1378). نامۀ باستان. به کوشش علی عبداللّهی‌نیا. چاپ اوّل. کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.
کرمانی، میرزا آقاخان. (1384). صد خطابه. به کوشش محمّدجعفر محجوب. چاپ اوّل. لس آنجلس: شرکت کتاب.
کرمانی، میرزا آقاخان. (1389). آیینۀ سکندری. به اهتمام علی‌اصغر حقدار. چاپ اوّل. تهران: چشمه.
کرمانی، میرزا آقاخان. (1268 ق.). «فن گفتن و نوشتن». روزنامۀ اختر. سال 15. شمارۀ 37. برگ 2.
کرمانی، میرزا آقاخان. (1269 ق.) «فن گفتن و نوشتن». روزنامۀ اختر‌.‌ سال 16. شمارۀ 1. برگ 3.
کرمانی، میرزا آقاخان. (1327 ق.) کتاب رضوان. نسخۀ خطّی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. شمارۀ بازیابی 116723.
کرمانی، میرزا آقاخان. (2000 م.). سه مکتوب. به کوشش و ویرایش بهرام چوبینه. چاپ اوّل. آلمان: نیما.
کرمانی، ناظم الاسلام محمّد. (1387). تاریخ بیداری ایرانیان. به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی. چاپ هشتم. تهران: امیرکبیر.
مراغه¬ای، زین‌العابدین. (1385). سیاحت‌نامۀ ابراهیم بیک. به کوشش محمّدعلی سپانلو. چاپ اوّل. تهران: آگه.
مسکوب، شاهرخ. (1384). ارمغان مور. چاپ اوّل. تهران: نی.
مشرف آزاد تهرانی، محمود. (1354). «بازآفرینی در ادبیّات کودکان ایران». کانون پرورش فکری. شمارۀ 3 و 4. صص 65-57.
نامور مطلق، بهمن. (1386). «ترامتنیّت‌؛ مطالعۀ روابط یک متن با دیگرمتن¬ها. پژوهشنامۀ علوم انسانی. شمارۀ 56. صص 98-83.
نامور مطلق، بهمن. (1391). «گونه‌شناسی بیش‌متنی». پژوهش‌های ادبی. شمارۀ 38. زمستان. صص 152-139.
نامور مطلق، بهمن. (1395). بینامتنیّت؛ از ساختارگرایی تا پسامدرنیسم. تهران: سخن.
وانوا، فرانسیس. (1379). فیلمنامه¬های الگو، الگوهای فیلمنامه. ترجمۀ داریوش مؤدّبیان. چاپ اوّل. تهران: سروش.
Boroujerdi. Mehrzad. (1998). “Contesting Nationalist Constructions of Iranian Identity.” Critique: Journal for Critical Studies of the Middle East, NO. 12, pp. 43-55.
Cartmell. D and Imelda, W. (1999). A study of the golden age of childrens literature. London: Allen and Unwind.
Genette, Gerard. (1997). Palimpsests: Literature in Second Degree. Translared by: Channa Newman and Calude Doubinsky. University of Nebraska Press. Lincoln.
Hnaway, w. and Lippincet, J. R. (1970). Persian popular romances before the Safavid Period. PhD dissertation. Columbia university.
Mangol Bayat, Philip. (1978). “A Phoenix Too Frequent: The Concept of Historical Continuity in Modern Iranian Thought”. Asian and African Studies, NO. 12. pp. 203-220.
Parsinejad, Iraj. (2003). A History of Literary Criticism in Iran (1866 -1951). IBEX Publishers: unaited states of America.
Sanders, J. (2006). Adaptation and appeopeiation. London and New York: Routledge.
ارجاع به مقاله
پورخالقیم. د., & باغدار دلگشاع. (۱۳۹۶-۰۸-۰۲). بینامتنیّت و فزون متنیّت تقلیدی و دیگرگونگی در اقتباس از شاهنامۀ فردوسی در آثار میرزا آقاخان کرمانی. جستارهای نوین ادبی, 49(4), 23-47. https://doi.org/10.22067/jls.v49i4.55071
نوع مقاله
جستارهای نوین ادبی