دانشگاه فردوسی مشهد جُستارهای نوین ادبی 3060-8171 59 2 2026 08 23 The Transformation of the Enemy in the Shahnameh: An Analysis Based on Theories of Opposition and Otherness بررسی دگردیسی دشمن در شاهنامه بر اساس نظریه‌های تقابل و دیگری 75 102 48441 10.22067/jls.2026.97702.1799 FA محمود رضایی دشت ارژنه استاد بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز. محمدعلی شیعاوی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز. 0009-0001-8173-0018 معین کاظمی‌فر استادیار بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز. 0000-0003-2691-599X Journal Article 2026 02 05 The present study explicates the evolutionary process of the "enemy" transformation during the mythical and heroic eras of the Shahnameh. Employing an integrated theoretical framework—incorporating Carl Schmitt’s concept of "the political," Chantal Mouffe’s "agonism," and Charles K. Ogden’s "semantics"—this research demonstrates that opposition in the epic is not merely a plot device but a structural necessity for identity production. To this end, the evolution of conflicts from the reign of Kiumars to Bahman is analyzed. This trajectory includes several stages: the era of "Absolute Otherness" and the battle against the Divs, analyzed as the origin of identity boundaries; the "Law of Conservation of Conflict," explaining how the total elimination of external enemies during the reigns of Jamshid and Kay Khosrow led to the internalization of hostility; Fereydun’s strategy of "storing the enemy" (Zahhak) to maintain political cohesion; and the structural failure of liminal characters like Iraj and Siyavash. Finally, the battle between Rostam and Esfandiyār is examined as the zenith of internalized conflict, where the most familiar epic elements transform into the "Other," rendering the struggle profoundly tragic. پژوهش حاضر به بررسی سیر دگردیسی مفهوم «دشمن» در دوران اساطیری و پهلوانی شاهنامه می‌پردازد. این تحقیق، ضمن بازنمایی تحول رابطهٔ «من» و «دیگری» در طول روایت‌ها، نشان می‌دهد که مفهوم دشمن پیوسته در حال درونی‌تر شدن است. این روند دگرگونی، سه مرحلهٔ اصلی را دربرمی‌گیرد: نخست، دوران نبرد با دیوان به‌عنوان نیروهای غیرانسانی (از پادشاهی کیومرث تا طهمورث) که مبدأ شکل‌گیری مرزهای اولیهٔ هویتی محسوب می‌شود. دوم، مرحلهٔ انتقال مرزهای دشمنی به جهان انسانی و نژادی شدن نبردها میان ایران و توران (از پادشاهی جمشید تا کیخسرو)؛ و درنهایت مرحلهٔ سوم (از پادشاهی گشتاسب تا بهمن) که در آن تقابل درونی شده است و طی آن رستم و اسفندیار در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند. در این مرحله، خودی‌ترین عناصر حماسه به دیگری یکدیگر تبدیل شده و نبرد ماهیتی تراژیک می‌یابد. این پژوهش با به‌کارگیری چارچوب نظری تلفیقی، شامل نظریهٔ امر سیاسی کارل اشمیت، آگونیسمِ شانتال موفه و معناشناسیِ چارلز کی. آگدن به تحلیل این تقابل‌ها پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که عامل اصلی انقباض مرزهای خودی و جابجایی دشمن به درون، نیاز بنیادین انسان به تقابل برای تعریف هویت خویشتن است. بر این اساس، با دستیابی به پیروزی مطلق بر دشمن بیرونی، صلح پایدار به وجود نمی‌آید؛ بلکه در غیاب تهدید بیرونی، انرژی ستیزه‌جویی در ساختار حماسه به سمت درون جابجا می‌شود. https://jls.um.ac.ir/article_48441_3557cd5b0a872d789340ad1e79de69db.pdf