دانشگاه فردوسی مشهد جُستارهای نوین ادبی 3060-8171 59 2 2026 08 23 The Interaction of Politics with the Persian Language, How Elites Dealt with the Persian Language from the Ninth Century to the End of the Second Pahlavi Era تعامل سیاست با زبان فارسی، چگونگی مواجهۀ نخبگان با زبان فارسی از قرن نهم تا پایان عصر پهلوی دوم 51 74 48669 10.22067/jls.2026.97855.1805 FA امید شیخ دانشجوی دکترای زبان و ادبیات فارسی، گرایش محض، دانشگاه اصفهان . 0009-0002-2368-1024 سعید شفیعیون عضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان. 0000-0001-5647-9266 عیسی امن خانی عضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گلستان. 0000-0002-0365-964X Journal Article 2026 02 15 Reflection on the Persian language and its functions is a relatively recent phenomenon. Until the intellectual awakening of the mid-Qajar era, Iranians rarely wrote about or critically examined Persian, and the limited evidence of such attention is mainly found in biographical anthologies. From the mid-Qajar period onward, however, discourse surrounding Persian expanded considerably, accompanied by a significant transformation in perceptions of the language. Earlier views that regarded Persian as supplementary to Arabic or marked by deficiencies gradually gave way to claims of its superiority and sanctity. This study examines the evolution of discourse on the Persian language from the Safavid period onward through an analysis of literary and scholarly works, including biographical anthologies, essays, and related texts. It identifies dominant propositions concerning Persian in different historical periods and, through a discourse-analytic approach, explores the factors underlying their transformation. The study argues that the fundamental rupture in perceptions of Persian emerged with its new role from the mid-Qajar period onward. Confronted with the rise of the modern West, Iranian intellectuals increasingly reconsidered the foundations of collective identity. The traditional religion-based conception of identity gradually gave way to an identity increasingly centered on language. Consequently, Persian acquired new political and national significance: it was no longer viewed merely as supplementary to Arabic, but increasingly as the national language of Iran and, eventually, as a language endowed with cultural and sacred value. اندیشیدن به زبان فارسی و کارکرد آن امری تازه است و گذشتگان به‌ندرت دربارهٔ آن اندیشیده‌اند. این ادعایی است که اثبات آن کار دشواری نیست. ایرانیان تا زمان بیداری (اواسط دورهٔ قاجار) کمتر دربارهٔ زبان فارسی نوشته و دربارهٔ آن اظهارنظر کرده‌اند. شواهد معدود این توجه به زبان عمدتاً در تذکره‌ها وجود دارد؛ حال‌آنکه هرچه از اواسط دورهٔ قاجار به این‌سو می‌آییم گفت‌وگو دربارهٔ زبان فارسی بیشتر می‌شود و آثار بسیاری نیز دربارهٔ آن به نگارش درمی‌آید. جالب اینکه در این تحول گزاره‌هایی که دربارهٔ زبان فارسی وجود دارد تغییر می‌کنند؛ گزاره‌هایی چون مکمل‌بودن زبان فارسی، نقص زبان فارسی و... به گزاره‌هایی چون تقدس زبان فارسی، برتری آن بر دیگر زبان‌ها و... می‌رسیم؛ امری که خبر از تغییر دیدگاه‌های ایرانیان دربارهٔ زبان فارسی و کارکرد آن دارد. در مقالهٔ حاضر با بررسی آثار باقی‌مانده از دورهٔ صفوی به این‌سو (تذکره‌ها، مقاله‌ها و...) ابتدا گزاره‌های رایج در هر دوره دربارهٔ زبان فارسی استخراج شده و در ادامه با نگاهی تحلیل‌گفتمانی به چرایی این تغییر پرداخته‌ایم؛ به‌طور خلاصه آنکه دلیل این تغییر گزاره‌ها و گسست در فهم زبان فارسی را باید در نقش تازهٔ زبان فارسی در دورهٔ دوم (از اواسط دورهٔ قاجار به بعد) جست‌وجو کرد؛ ایرانیان شکست‌خورده از غرب مدرن دریافتند که تنها راه رهایی از انحطاط و نابودی، تغییر تکیه‌گاه‌های هویتی است؛ همان‌طور که غرب به کمک چنین تغییری به قدرت و ثبات دست پیدا کرد؛ آنان نیز به این نتیجه رسیدند که ایرانیان نیز باید هویت گذشته خود را که اساسش بر دین بود، کنار بگذارند و هویتی تازه برای خود می‌ساختند؛ هویتی که بنیان آن، نه دین بلکه زبان باشد. همین مساله سبب اهمیت زبان فارسی گردید و نوع نگاه ایرانیان را به زبان فارسی تغییر داد. از این زمان به بعد زبان فارسی دیگر، نه حاشیه‌ای بر زبان عربی؛ بلکه زبان ملی ایرانیان دانسته شد و حتی مورد تقدیس قرار گرفت. https://jls.um.ac.ir/article_48669_cc0e12fa2fbc6425a7a810921be3eac3.pdf