دانشگاه فردوسی مشهد جُستارهای نوین ادبی 3060-8171 59 1 2026 05 22 “Mirror within the Mirror of Meaning” Exploring the Semantic Evolution of the Word “Mirror” from Classical to Contemporary Persian Poetry (with a focus on the Poetry of Forough Farrokhzad and Ahmad Shamlou) آینه در آیینۀ‌ معنا؛ بررسی سیر تحول معنایی واژۀ «آینه» از شعر کلاسیک به شعر معاصر (با تأکید بر شعر فروغ و شاملو) 1 20 48317 10.22067/jls.2025.90888.1656 FA ریحانه واعظ شهرستانی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. محمدجعفر یاحقی استاد تمام دانشکده زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی 0009-0005-1919-4719 Journal Article 2024 11 21 The term "mirror" is among the high-frequency words in Persian poetry that has undergone diverse semantic transformations across different periods. This article aims to adopt an analytical-descriptive approach to trace the evolution of this term from classical to contemporary poetry and to address the following question: Does the word "mirror" convey new meaning(s) within the context of contemporary poetry, particularly in the works of Forough Farrokhzad and Ahmad Shamlou? If so, what are the reasons behind these conceptual transformations in contemporary poetry? To this end, the study first examines the dominant intellectual frameworks or epistemological paradigms of these poets, as these paradigms provide the overarching intellectual foundations that facilitate such semantic transformations. Subsequently, drawing upon the theory of conceptual metaphors, the metaphors in which the term "mirror" has undergone semantic changes will be analyzed to determine which meaning appears most frequently in each poet’s work. The findings of this study indicate that "mirror," in the poetry of both poets, symbolizes "human." However, Forough's "conscious human" is fundamentally distinct from Shamlou's "evolved human," reflecting the distinct intellectual paradigms of these two poets. «آینه» ازجمله واژگان پر‌بسامدی‌ است که در دوره‌های مختلف شعر فارسی دستخوش تحولات معنایی گوناگون شده است. در این‌ مقاله قصد داریم به روش تحلیلی- توصیفی سیر تحول این‌ واژه را از شعر کلاسیک تا شعر معاصر بررسی کنیم و به این‌ پرسش پاسخ دهیم که آیا واژۀ آینه بیانگر معنا یا معانی تازه‌ای در بافت شعر معاصر (به‌طور خاص در شعر فروغ و شاملو) است؟ و اگر چنین است، دلایل این تحولات مفهومی در شعر معاصر چیست؟ به‌این‌منظور ابتدا به نظام‌های فکری غالب یا همان پارادایم‌های معرفتی شاعران خواهیم پرداخت؛ چراکه نظام‌های فکری و معرفتی شاعران آبشخور فکری مسلط و خاصی را برای آن‌ها فراهم می‌سازد که زمینه‌ساز این تحولات معنایی می‌شود. سپس با استناد به نظریۀ استعاره‌های مفهومی،‌ استعاره‌هایی را که در آن‌ها واژۀ آینه دچار تحول معنایی شده است، موردبررسی قرار‌می‌دهیم تا در‌یابیم که کدام معنا در شعر هر شاعر بسامد بیشتری دارد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که «آینه» در شعر هر دو شاعر مابازای انسان است، اما انسانِ آگاه فروغ با انسانِ رشد‌یافتۀ شاملو با توجه به جهان فکری این دو‌ شاعر کاملاً متفاوت است.

https://jls.um.ac.ir/article_48317_fab95ca615e1403b9b80a661c156eb30.pdf

دانشگاه فردوسی مشهد جُستارهای نوین ادبی 3060-8171 59 1 2026 05 22 Muḥammad -ʿĀrif Bukhārāʾī and the Need for a New Critical Edition of His Majmaʾ al-Fuẓalāʾ Tazkira: A Critical Study پژوهشی نو دربارۀ محمدعارف بخارایی و ضرورت تصحیح مجدد تذکرۀ مجمعالفضلای او 21 50 47940 10.22067/jls.2026.94663.1731 FA هادی بیدکی استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه مازندران. 0000-0002-0718-7096 Journal Article 2025 07 28 Majmaʾ al-Fuẓalāʾ by Muḥammad-ʿĀrif Bukhārāʾī is one of the general biographical Tazkiras composed during the late tenth and early eleventh centuries AH (16th-17th centuries CE). The work is particularly valuable for its information on the poets of Iran, Transoxiana, and the Indian subcontinent who were contemporary with the author. To date, only the Lahore manuscript and a transcription prepared by Nafisi are known to survive. The published edition of the work was based solely on Nafisi’s transcription, and many of the transcription’s errors and omissions consequently entered the printed text. The present study, supplements the limited existing information about Muḥammad-ʿĀrif Bukhārāʾī, and critically re-examines a number of previously accepted but inaccurate claims. For example, the author’s pen name has repeatedly been recorded as “Liqāʾī,”, whereas researchers and critical editors edited and changed it as “Baqāʾī.” Likewise, contrary to earlier claims that he entered India in 979/1571–72, available evidence suggests that this journey most probably took place in 999/1591; The article also evaluates the textual history and previous edition of Majma’ al-Fuẓalāʾ, demonstrating the necessity of preparing a new critical edition on account of numerous textual problems, including missing biographies, omissions of prose passages and verses, erroneous readings, and the absence of an adequate scholarly introduction and annotations. Finally, the study briefly outlines the editorial principles of the new edition and introduces its major supplementary sections, including the introduction, appendices, annotations, and indices. مجمع‌الفضلای محمدعارف بخارایی ازجمله تذکره‌های عمومی در قرن 10-11 ق است که اطلاعات آن به‌ویژه در بخش‌های مربوط به شاعران ایران، ماوراءالنهر و هند که با مؤلف معاصر بوده‌اند، ارزش فراوانی دارد. تا کنون از این تذکرۀ مهم فقط نسخۀ لاهور و رونویس نفیسی شناسایی شده که متن آن پیش‌ازاین فقط بر اساس رونویس نفیسی چاپ شده، اما اشتباهات و نقص‌های رونویس به چاپی آن هم نفوذ کرده است. در این مقاله اولاً اطلاعات ناقص پیشین دربارۀ محمدعارف تکمیل و برخی از مطالب نادرست قبلی نقد و اصلاح شده است، مثلاً تخلص او در هر نسخه بیش از ده بار لقایی ثبت شده اما محققان و مصححان آن را به بقایی تغییر داده‌اند یا وی نه در سال 979 ق بلکه در تاریخ 999 ق وارد هند شده است؛ ثانیاً تذکرۀ مجمع‌الفضلا از لحاظ کتابشناسی و نسخه‌شناسی هم بررسی شده و ضرورت تصحیح مجدد آن بر اساس چهار دلیل زیر یادآوری شده است: 1- افتادگی یا فقدان کامل یا بخش اعظم برخی از سرگذشت‌ها 2- نبود و نقص برخی از جملات و ابیات 3- ضبط‌های مشکوک و مغلوط 4- کمبود مقدمۀ لازم و تعلیقات مفید؛ ثالثاً روش تصحیح تازۀ مجمع‌الفضلا به‌اختصار بیان شده و به بخش‌های مبسوط آن مثل مقدمه، تعلیقات و فهارس اشاره شده است.

https://jls.um.ac.ir/article_47940_ade022cfc5a5e59959b5df2e4c0cd06a.pdf

دانشگاه فردوسی مشهد جُستارهای نوین ادبی 3060-8171 59 1 2026 05 22 The Hadith of the Claimants and the Imagination of the Colleagues (A Study of the Dispute between Hafez and ʿAzod Sarrāf) حدیث مدّعیان و خیال همکاران (نگاهی به مناقشۀ حافظ و عضد صرّاف) 51 82 47401 10.22067/jls.2025.92729.1690 FA امیرافشین فرهادیان استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. 0009-0002-2750-8042 Journal Article 2025 03 19 Before the discovery of the unique manuscript of ʿAzod Sarrāf’s divan, his poetry, including his versified Sindbadnameh, was attributed to ʿAzod Yazdi. His independent identity also remained unknown. It is now established that ʿAzod Sarrāf was a later poet than ʿAzod Yazdi. He was a contemporary of Ḥafez and held an administrative position at the court of the Muzaffarids for years. Their divans contain mutual remonstrances, implying accusations of plagiarism. The striking similarities and shared motifs in the poetry of Ḥāfeẓ and ʿAzod Sarrāf suggest an inevitable rivalry and contention between them. It appears that the most prominent instance of the term moddaʿī (claimant) in Hafez’s poetry refers to ʿAzod Sarrāf. The resemblance between ʿAzod and Ḥafeẓ is not limited to their poetry; both held official positions in the Muzaffarid administration, their birth and death occurred within close temporal proximity, and it is highly probable that they were born in the same city. Examining the life and poetry of ʿAzod Sarrāf not only sheds light on a forgotten poet but also provides valuable insights into Ḥafeẓ’s standing within the Muzaffarid court and his literary conflicts with contemporary poets. This study, through a descriptive-analytical approach and content analysis, explores for the first time the dimensions of ʿAzod and Ḥafeẓ’s rivalry as reflected in their verses. تا پیش از یافته شدن نسخۀ یگانه‌شناخت دیوان عضد صرّاف، اشعار او ازجمله سندبادنامۀ منظومش در شمار سروده‌های عضد یزدی قلمداد می‌شد. هویّت مستقل او نیز ناشناخته باقی مانده بود. اکنون می‌دانیم که عضد صرّاف، شاعری متأخّر از عضد یزدی است. صرّاف معاصر حافظ بوده و سال‌ها در دربار آل مظفّر شغل دیوانی داشته است. در دیوان هر دو شاعر تعاریضی نسبت به یک‌دیگر دیده می‌شود که متضمّن اتّهام انتحال است. وجود مشابهات و اشتراکات چشم‌گیر در دیوان حافظ و عضد صرّاف بروز منافسه و مناقشه میان ایشان را اجتناب‌ناپذیر می‌نماید. به نظر می‌رسد که بارزترین مصداق تعبیر «مدّعی» در اشعار حافظ، عضد صرّاف باشد. شباهت میان عضد و حافظ به سروده‌های ایشان محدود نیست. هر دو در دستگاه مظفریان صاحب مسند بوده‌اند. تولد و وفات هر دو در زمانی نزدیک به یکدیگر روی داده است و به احتمال قوی مولد هر دو نیز یکی است. تأمّل در زندگی و شعر عضد صرّاف افزون بر آن که موجبات شناخت بیشتر یک شاعر فراموش‌شده را فراهم می‌آورد، اطلاعات ارزشمندی دربارۀ جایگاه حافظ در دستگاه مظفریان و نیز چالش‌های او با برخی شاعران هم‌عصرش، به دست می‌دهد. در این جستار با روش تحلیل محتوا و به شیوۀ توصیفی-تحلیلی برای نخستین بار ابعاد مناقشۀ عضد و حافظ را از تضاعیف سروده‌هایشان جستجو می‌کنیم.

https://jls.um.ac.ir/article_47401_a184b51c3c0a59aa77a732e688445eaa.pdf

دانشگاه فردوسی مشهد جُستارهای نوین ادبی 3060-8171 59 1 2026 05 22 Narrating Crisis and the Reconstruction of Collective Feeling in Ṣoḥbat-e Sang va Sabū: A Study Based on Raymond Williams’s Theory روایت بحران و بازسازی احساس جمعی در «صحبت سنگ و سبو» بر بنیاد نظریۀ ریموند ویلیامز 83 107 48060 10.22067/jls.2026.96112.1768 FA نرگس اسکویی دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد بناب، دانشگاه آزاد اسلامی، بناب، ایران. 0000-0003-2991-1038 Journal Article 2025 10 22 Raymond Williams’ theory of the “structure of feeling,” which emphasizes emotions, lived experience, and prevailing cultural forces, provides a framework for understanding the dynamics of social transformations within literary texts. At historical moments on the brink of change, feelings, lived experiences, and the hidden rhythms of culture manifest themselves in narrative and literary forms before formal structures have the chance to respond. Iranian Constitutional literature emerged within such turbulent transitions, when dominant intellectual, political, and social structures were destabilized by emerging forces. This study applies Williams’ framework to Salim Khan Adib al-Hokama’s Ṣoḥbat-e Sang va Sabū, reading it as a cultural text that, through humor, imagery, and narrative, represents and critiques addiction as a structural phenomenon in the Qajar era. By analyzing seven key elements—including critiques of traditional medicine as residual structures, depictions of monarchy and addicted armies as dominant or flawed structures, the collapse of social order, and the emergence of a new structure of feeling as a form of cultural resistance—the study demonstrates how the work produces a critical and awareness-raising narrative within prevailing discourses. By shifting the addict’s position from “criminal” to “social patient,” the author not only responds to the structural crisis of his time but also constructs an empathetic, ethically grounded vision of cultural reconstruction. This analysis highlights the interrelation of language, form, humor, and critical consciousness, showing that Ṣoḥbat-e Sang va Sabū functions not merely as a critical text but as a space for the emergence of an alternative structure of feeling in opposition to the dominant cultural order of the Constitutional period. این پژوهش با تکیه بر نظریۀ «ساختار احساس» ریموند ویلیامز، به تحلیل بازنمایی بحران اجتماعی و شکل‌گیری احساس جمعی در کتاب صحبت سنگ و سبو می‌پردازد. مسئلۀ اصلی پژوهش بررسی این است که متن چگونه در بستر تحولات اجتماعی عصر قاجار، تجربه‌های زیسته و عواطف جمعی مرتبط با پدیدۀ اعتیاد را بازنمایی کرده و در شکل‌دهی به آگاهی فرهنگی نقش ایفا می‌کند. در این راستا، اثر به‌مثابۀ متنی فرهنگی و فعال در تولید معنا تحلیل شده و با رویکرد تحلیلی‑تفسیری، مؤلفه‌های ساختار احساس در سطوح روایت، زبان و بازنمایی اجتماعی بررسی شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد متن از طریق طنز، روایت انتقادی و جابه‌جایی معنایی مفاهیم، ساختارهای مسلط اجتماعی را به چالش کشیده و با بازتعریف جایگاه معتاد از «مجرم» به «بیمار اجتماعی»، نوعی آگاهی انتقادی و همدلی اجتماعی را برمی‌سازد. همچنین اثر با بازنمایی فروپاشی نظم اجتماعی، نقد نهادهای سنتی و طرح امکان مقاومت فرهنگی، به شکل‌گیری ساختار احساسی نوینی در بستر تحولات مشروطه کمک می‌کند. بدین‌ترتیب، مقاله نشان می‌دهد این اثر صرفاً بازتاب وضعیت اجتماعی نیست، بلکه در مقام کنشی فرهنگی، در بازسازی احساس جمعی و تولید معنای اجتماعی مشارکت دارد.

https://jls.um.ac.ir/article_48060_0e55ef5f7354c3851d022f15f418c8b1.pdf

دانشگاه فردوسی مشهد جُستارهای نوین ادبی 3060-8171 59 1 2026 05 22 Reconstructing Shams-i Tabrizi’s Hermeneutical Theory through an Examination of His Views on the Necessity of Interpretation چرا تأویل؟ بازسازیِ نظریه هرمنوتیکی شمس تبریزی از راه بررسی دیدگاه او درباره ضرورت تفسیرِ باطنی 109 130 48146 10.22067/jls.2026.95936.1764 FA مصطفی جلیلی تقویان دانش آموختهٔ رشتهٔ زبان و ادبیات پارسی از دانشگاه تهران. 0009-0005-9077-3748 Journal Article 2025 10 13 An important concern in contemporary hermeneutics revolves around understanding the connection between classical texts and us. How can an interpreter establish a link with these texts, and what path should be taken to approach them? Today, some prominent scholars of interpretation argue that the interpreter enters into a dialogue with the text by presenting questions and thus engages it in an inquiry. In line with this perspective, the present study raises the following question regarding Maqālāt-e Shams (The Discourses of Shams Tabrizi): why is interpretation necessary? Even though Shams’ discussions on interpretation appear scattered, at least two justifications for this question can be identified from his work. First, the variety of perspectives that exist among humans, and second, observance of station (riʿāyat-i maqām). Shams considers these two factors as reasons why certain statements require interpretation. Given his special linguistic application, he employs notable expressions to express his ideas, some of which are analyzed in this article. This study aims to reconstruct the hermeneutical theory of Shams Tabrizi, if his insights may be termed a “theory”. یکی از مسائل و دل‌نگرانی‌های مهم هرمنوتیک مدرن این است که متن‌های کلاسیک چه نسبتی با ما دارند. مفسر چگونه امکان برقراری پیوند با آن را می‌یابد و چگونه باید راهی به متن بگشاید. برخی از سرانِ اصحاب تأویل در روزگار ما بر این باورند که مفسر با نهادنِ پرسش‌هایی در برابر متن با آن وارد گفتگو می‌شود و بدین ترتیب متن را استنطاق می‌کند. بر بنیاد این نگرش در این مقاله کوشش شده است تا پرسشی در برابر متن مقالاتِ شمس نهاده شود. این پرسش از این قرار است: چرا باید سخن را تأویل کرد؟ اگرچه سخنان شمس درباره تفسیر باطنی، سراسر، پراکنده است لیکن دست‌کم دو دلیل از سوی وی می‌توان برای این پرسش فراهم کرد. دلیل نخست عبارت است از وجود چشم‌اندازهای گوناگون در میان انسان‌ها و دلیل دوم عبارت است از رعایت مقام مخاطب. شمس این دو عامل را علتی می‌داند از برای اینکه برخی از سخنان را باید تأویل کرد. او در راستای زبان ویژه‌ای که دارد اصطلاحات جالب توجهی برای بیان مقصود خود به کار می‌برد که در این مقاله برخی از آن‌ها مورد بحث قرارگرفته است. هدف اصلی این مقاله عبارت است از بازسازیِ نظریه هرمنوتیکی شمس تبریزی؛البته اگر بتوان بر دیدگاه‌های او نام «نظریه» نهاد.

https://jls.um.ac.ir/article_48146_0ac2445b1dd415e2d4b3e68cf88e4381.pdf

دانشگاه فردوسی مشهد جُستارهای نوین ادبی 3060-8171 59 1 2026 05 22 A Report on Codicological Errors in the Cataloguing of Manuscripts of Shahanshahname by Saba گزارش خطاهای نسخه‌شناسی در فهرست‌نگاری نسخ شاهنشاهنامۀ صبا 131 156 48152 10.22067/jls.2026.96086.1770 FA مصطفی قهرمانی ارشد دکتری زبان و ادبیات فارسی، مدرس دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. 0009-0000-3236-996X Journal Article 2025 10 28 In the cataloguing of the manuscripts of Saba’s Shahanshahname, errors and slips are evident in both the codicological and textual aspects. The present article is dedicated to reporting codicological errors; therefore, we have examined components such as registration and numbering, name of copyist, date of copying, number of illustrations, and the count of folios and lines as described in specialized and composite catalogues. Bearing in mind that researchers and editors are inevitably required to consult catalogues, the correction of these errors and mistakes becomes necessary. Through this study, the preparation of a revised inventory of the manuscripts of Shahanshahname becomes possible, and the textual description and codicological research on it gain credibility. In this research, a descriptive-analytical method with a comparative approach has been employed. To this end, we first gathered and recorded the codicological components of each manuscript from the specialized and composite catalogues. Then, relying on images of the manuscripts, we verified each component in order to identify the incorrect items. To organize the research, we classified these items based on codicological components and presented each under the respective component with the manuscript’s details. While correcting, we also endeavored to trace the origins of the errors. در فهرست‌نگاری دست‌نویس‌های شاهنشاهنامۀ صبا، سهو و لغزش‌هایی در هر دو بخش نسخه‌شناسی و متن‌شناسی به چشم می‌آید. جستار پیشِ‌رو به گزارش خطاهای نسخه‌شناسی اختصاص دارد؛ ازاین‌رو، مؤلفه‌هایی از قبیل ثبت و شماره، نام کاتب، تاریخ کتابت، شمار تصاویر و تعداد اوراق و سطور را که در فهرست‌های اختصاصی و مشترک توصیف شده بررسی و مطالعه کرده‌ایم. پیش چشم داشتن این نکته که پژوهشگران و مصححان از مراجعه به فهرست‌ها ناگزیرند، اصلاح خطاها را ضرورت می‌بخشد. از رهگذر این مطالعه، تهیۀ فهرست منقح نسخه‌های خطی شاهنشاهنامه ممکن می‌شود و تصحیح متن و پژوهش‌های نسخه‌شناختی آن اعتبار می‌یابد. در این پژوهش از روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی بهره جسته‌ایم. برای این کار، نخست مؤلفه‌های نسخه‌شناختی هر دست‌نویس را از فهرست‌های اختصاصی و مشترک گردآوری و ثبت کرده‌ایم. سپس با اتکا به تصویر نسخه‌های خطی، هر مؤلفه را ارزیابی کرده‌ایم تا موارد ناصواب پیدا آید. برای سامان یافتن پژوهش، این فقرات را بر پایۀ مؤلفه‌های نسخه‌شناختی طبقه‌بندی کرده‌ایم و هر یک را با نام و نشان نسخه ذیل مؤلفه‌ای آورده‌ایم. ضمن اصلاح نیز کوشیده‌ایم به منشأ اشتباهات دست یابیم.

https://jls.um.ac.ir/article_48152_99fc32e3c05e03597a692c4fd9a9d162.pdf