دانشگاه فردوسی مشهدجُستارهای نوین ادبی3060-817159220260823Analysis and Classification of the Consequences and Effects of Mystical Experiences in Sufism Prose Textsتحلیل و طبقه‌بندی نتایج و آثار تجربه‌های عرفانی در متون منثور صوفیه1284843310.22067/jls.2026.95763.1760FAمیلادصلاحی خلخالیدانشآموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات عرفانی دانشگاه شهید بهشتی، مدرس دانشگاه.قدرت اللهطاهریعضو هیأت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید بهشتی.0000-0003-0928-5148Journal Article20251003Mystical experiences, referred to by various terms, occupy a central place in mystical traditions across different cultures, including Iranian Sufism. The attainment of such experiences and extraordinary states has often been regarded as the ultimate goal of the mystical path. Reports of mystical experiences in Sufi texts indicate that their significance derives largely from the transformations they bring about in the knowledge, behavior, psyche, and emotions of the mystic. Drawing on major works of Sufi prose from the third to the eighth centuries AH, this study identifies, classifies, and analyzes the effects and consequences of mystical experiences as recorded either by the mystics themselves or by those who described and interpreted their experiences. Furthermore, an examination of these consequences contributes to a deeper understanding of the nature of mystical experience itself. These consequences may be identified and classified into five categories: epistemic consequences, mental-psychological consequences, practical-behavioral consequences, bodily manifestations as embodied consequences, and shaṭḥ (ecstatic utterance), which is the linguistic consequence of these mystical unveilings and divine inspirations. Attention has also been given to misleading or spiritually obstructive consequences. Among these categories, epistemic consequences may themselves be further divided into several subcategories. Psychological consequences likewise occupy a prominent place in contemporary scholarship and may contribute to establishing a meaningful dialogue between mysticism and the modern world. Clarifying the remaining three categories—behavioral, embodied, and linguistic consequences—represents a step forward in understanding mystical experiences within the Sufi tradition.تجارب عرفانی (Mystical Experiences) که با تعابیر مختلفی از آن‌ها یاد می‌شود، اهمیت زایدالوصفی در سنت‌های عرفانی در فرهنگ‌های مختلف ازجمله تصوّف ایرانی دارد. نیل به این کشف‌ها و احوال عرفانی گاه همچون هدف غایی عارفان در نظر گرفته شده که فهمی اصیل و بی‌واسطه به صاحب‌تجربه می‌بخشد. از خلال گزارش‌هایی که در متون صوفیه در باب تجارب عرفانی آمده می‌توان دریافت یکی از بنیادی‌ترین دلایل قدر و قیمت این تجربه‌ها، آثار و نتایجی است که در معرفت، سلوک، روان و احساسات سالک از پسِ این احوال بروز و ظهور می‌یابد. در این پژوهش، با مطالعۀ متون شاخص نثر صوفیه از قرن سوم تا هشتم هجری نتایج و آثار تجارب عرفانی که از سوی خودِ عارفان یا تبیین‌کنندگان تجارب عرفانیِ آنان ثبت و ضبط شده‌اند، شناسایی، طبقه‌بندی و تحلیل شده است. آنچه از پس این لحظات زودگذر برای عارف باقی می‌ماند، ادراکات، احوال و بینشی ماندگار است که زیست‌جهان او را تعالی می‌بخشد. علاوه بر این، تبیین نتایج تجارب عرفانی در فهم ماهیّت این تجارب نیز یاری‌رسان است. این نتایج، در پنج مقوله قابل احصاء و طبقه‌بندی است: نتایج معرفتی، نتایج ذهنی-روانی، نتایج کارکردی-سلوکی، بازتاب‌های بدنی به‌مثابه پیامدهای تنانه و شطح که در واقع پیامد زبانی این کشف‌ها و واردات ربانی‌ست. به نتایج راهزن نیز اشاره داشتیم. در این میان، نتایج معرفتی خود به زیرگروه‌هایی قابل‌تقسیم است. نتایج ذهنی-روانی نیز در مطالعات معاصر نقشی پررنگ دارد و می‌تواند در پیوند عرفان با جهان جدید مؤثر افتد. تبیین سه نتیجۀ دیگر (سلوکی، تنانه و زبانی) گامی روبه‌جلو در فهم تجربه‌های عرفانی در سنت صوفیانه است.https://jls.um.ac.ir/article_48433_f133b30511fd4fcb683d685de5514bc7.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجُستارهای نوین ادبی3060-817159220260823A Discussion on کرگ (rhinoceros) and گرگ (wolf) with Reference to the New Critical Edition of Qatrān Tabrīzī’s Dīvānبحثی دربارۀ کرگ و گرگ با نگاهی به تصحیح تازۀ دیوان قطران تبریزی29504843410.22067/jls.2026.93089.1699FAفاطمهمهریاستادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.0000-0003-1305-2339Journal Article20250419This article demonstrates how one of the features of the Persian script in the past has challenged the reading of certain passages in manuscript versions and has caused misreadings. This feature is the similarity between the letters 'ک' and 'گ', which have been written quite similarly at times without any distinguishing mark, making the written form of certain words that differ only in these two letters uniform. Our focus is particularly on the names of two animals, 'کرگ' (rhinoceros) and 'گرگ' (wolf), which have been used in the poetry of Qaṭrān Tabrīzī, a 12th-century poet. We are aware of the characteristics of these two animals from ancient texts related to animals as well as literary works that have reflected this zoological knowledge. However, the editors of Qaṭrān’s recently published Dīvān have made mistakes in identifying these two animals in certain instances. Here, by drawing on some zoological knowledge and certain collocations in the Persian and Arabic textual traditions and post-Islamic Pahlavi literature, we have proposed evidence for the correct reading of the word.در این مقاله نشان داده‌ایم که چگونه یکی از ویژگی‌های رسم‌الخط فارسی در ادوار گذشته، خواندن برخی مواضع نسخه‌های خطی را به چالش تبدیل کرده و موجب بدخوانی‌هایی شده است. این ویژگی تشابه دو حرف ک و گ است که در دوره‌های مختلف گاه بدون هیچ نشانۀ تمایزبخشی، کاملاً شبیه به هم نوشته شده‌اند و صورت نوشتاری برخی کلمات را که تنها در همین دو حرف اختلاف دارند، یکسان ساخته‌اند. تمرکز ما به‌طور ویژه بر نام دو جانور، کرگ (کرگدن) و گرگ است که در شعر قطران تبریزی، شاعر سدۀ ۶ ق، نیز به‌کاررفته‌اند و ما، هم به واسطه متن‌های کهن مرتبط با جانوران و هم از طریق متون ادبی که بازتاب‌دهندۀ این آگاهی‌های جانوری بوده‌اند، از ویژگی‌های آن دو در نظر قدما آگاهیم. با این حال، مصححان دیوان تازه‌انتشاریافتۀ قطران در مواضعی در تشخیص این دو جانور به خطا افتاده‌اند. در اینجا با بهره‌گیری از برخی آگاهی‌های جانوری و همین‌طور برخی باهم‌آیی‌ها در سنّت‌های متنی فارسی و عربی و ادبیات پهلویِ پس از اسلام، برای خوانش صحیح کلمه مؤیداتی پیش نهاده‌ایم.https://jls.um.ac.ir/article_48434_e4f7dd56f5b3d6db55c68937acdc288f.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجُستارهای نوین ادبی3060-817159220260823The Interaction of Politics with the Persian Language, How Elites Dealt with the Persian Language from the Ninth Century to the End of the Second Pahlavi Eraتعامل سیاست با زبان فارسی، چگونگی مواجهۀ نخبگان با زبان فارسی از قرن نهم تا پایان عصر پهلوی دوم51744866910.22067/jls.2026.97855.1805FAامیدشیخدانشجوی دکترای زبان و ادبیات فارسی، گرایش محض، دانشگاه اصفهان .0009-0002-2368-1024سعیدشفیعیونعضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان.0000-0001-5647-9266عیسیامن خانیعضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گلستان.0000-0002-0365-964XJournal Article20260215Reflection on the Persian language and its functions is a relatively recent phenomenon. Until the intellectual awakening of the mid-Qajar era, Iranians rarely wrote about or critically examined Persian, and the limited evidence of such attention is mainly found in biographical anthologies. From the mid-Qajar period onward, however, discourse surrounding Persian expanded considerably, accompanied by a significant transformation in perceptions of the language. Earlier views that regarded Persian as supplementary to Arabic or marked by deficiencies gradually gave way to claims of its superiority and sanctity.
This study examines the evolution of discourse on the Persian language from the Safavid period onward through an analysis of literary and scholarly works, including biographical anthologies, essays, and related texts. It identifies dominant propositions concerning Persian in different historical periods and, through a discourse-analytic approach, explores the factors underlying their transformation. The study argues that the fundamental rupture in perceptions of Persian emerged with its new role from the mid-Qajar period onward. Confronted with the rise of the modern West, Iranian intellectuals increasingly reconsidered the foundations of collective identity. The traditional religion-based conception of identity gradually gave way to an identity increasingly centered on language. Consequently, Persian acquired new political and national significance: it was no longer viewed merely as supplementary to Arabic, but increasingly as the national language of Iran and, eventually, as a language endowed with cultural and sacred value.اندیشیدن به زبان فارسی و کارکرد آن امری تازه است و گذشتگان به‌ندرت دربارهٔ آن اندیشیده‌اند. این ادعایی است که اثبات آن کار دشواری نیست. ایرانیان تا زمان بیداری (اواسط دورهٔ قاجار) کمتر دربارهٔ زبان فارسی نوشته و دربارهٔ آن اظهارنظر کرده‌اند. شواهد معدود این توجه به زبان عمدتاً در تذکره‌ها وجود دارد؛ حال‌آنکه هرچه از اواسط دورهٔ قاجار به این‌سو می‌آییم گفت‌وگو دربارهٔ زبان فارسی بیشتر می‌شود و آثار بسیاری نیز دربارهٔ آن به نگارش درمی‌آید. جالب اینکه در این تحول گزاره‌هایی که دربارهٔ زبان فارسی وجود دارد تغییر می‌کنند؛ گزاره‌هایی چون مکمل‌بودن زبان فارسی، نقص زبان فارسی و... به گزاره‌هایی چون تقدس زبان فارسی، برتری آن بر دیگر زبان‌ها و... می‌رسیم؛ امری که خبر از تغییر دیدگاه‌های ایرانیان دربارهٔ زبان فارسی و کارکرد آن دارد. در مقالهٔ حاضر با بررسی آثار باقی‌مانده از دورهٔ صفوی به این‌سو (تذکره‌ها، مقاله‌ها و...) ابتدا گزاره‌های رایج در هر دوره دربارهٔ زبان فارسی استخراج شده و در ادامه با نگاهی تحلیل‌گفتمانی به چرایی این تغییر پرداخته‌ایم؛ به‌طور خلاصه آنکه دلیل این تغییر گزاره‌ها و گسست در فهم زبان فارسی را باید در نقش تازهٔ زبان فارسی در دورهٔ دوم (از اواسط دورهٔ قاجار به بعد) جست‌وجو کرد؛ ایرانیان شکست‌خورده از غرب مدرن دریافتند که تنها راه رهایی از انحطاط و نابودی، تغییر تکیه‌گاه‌های هویتی است؛ همان‌طور که غرب به کمک چنین تغییری به قدرت و ثبات دست پیدا کرد؛ آنان نیز به این نتیجه رسیدند که ایرانیان نیز باید هویت گذشته خود را که اساسش بر دین بود، کنار بگذارند و هویتی تازه برای خود می‌ساختند؛ هویتی که بنیان آن، نه دین بلکه زبان باشد. همین مساله سبب اهمیت زبان فارسی گردید و نوع نگاه ایرانیان را به زبان فارسی تغییر داد. از این زمان به بعد زبان فارسی دیگر، نه حاشیه‌ای بر زبان عربی؛ بلکه زبان ملی ایرانیان دانسته شد و حتی مورد تقدیس قرار گرفت.https://jls.um.ac.ir/article_48669_cc0e12fa2fbc6425a7a810921be3eac3.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجُستارهای نوین ادبی3060-817159220260823The Transformation of the Enemy in the Shahnameh: An Analysis Based on Theories of Opposition and Othernessبررسی دگردیسی دشمن در شاهنامه بر اساس نظریه‌های تقابل و دیگری751024844110.22067/jls.2026.97702.1799FAمحمودرضایی دشت ارژنهاستاد بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز.محمدعلیشیعاویدانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز.0009-0001-8173-0018معینکاظمیفراستادیار بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز.0000-0003-2691-599XJournal Article20260205The present study explicates the evolutionary process of the "enemy" transformation during the mythical and heroic eras of the Shahnameh. Employing an integrated theoretical framework—incorporating Carl Schmitt’s concept of "the political," Chantal Mouffe’s "agonism," and Charles K. Ogden’s "semantics"—this research demonstrates that opposition in the epic is not merely a plot device but a structural necessity for identity production. To this end, the evolution of conflicts from the reign of Kiumars to Bahman is analyzed. This trajectory includes several stages: the era of "Absolute Otherness" and the battle against the Divs, analyzed as the origin of identity boundaries; the "Law of Conservation of Conflict," explaining how the total elimination of external enemies during the reigns of Jamshid and Kay Khosrow led to the internalization of hostility; Fereydun’s strategy of "storing the enemy" (Zahhak) to maintain political cohesion; and the structural failure of liminal characters like Iraj and Siyavash. Finally, the battle between Rostam and Esfandiyār is examined as the zenith of internalized conflict, where the most familiar epic elements transform into the "Other," rendering the struggle profoundly tragic.پژوهش حاضر به بررسی سیر دگردیسی مفهوم «دشمن» در دوران اساطیری و پهلوانی شاهنامه می‌پردازد. این تحقیق، ضمن بازنمایی تحول رابطهٔ «من» و «دیگری» در طول روایت‌ها، نشان می‌دهد که مفهوم دشمن پیوسته در حال درونی‌تر شدن است. این روند دگرگونی، سه مرحلهٔ اصلی را دربرمی‌گیرد: نخست، دوران نبرد با دیوان به‌عنوان نیروهای غیرانسانی (از پادشاهی کیومرث تا طهمورث) که مبدأ شکل‌گیری مرزهای اولیهٔ هویتی محسوب می‌شود. دوم، مرحلهٔ انتقال مرزهای دشمنی به جهان انسانی و نژادی شدن نبردها میان ایران و توران (از پادشاهی جمشید تا کیخسرو)؛ و درنهایت مرحلهٔ سوم (از پادشاهی گشتاسب تا بهمن) که در آن تقابل درونی شده است و طی آن رستم و اسفندیار در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند. در این مرحله، خودی‌ترین عناصر حماسه به دیگری یکدیگر تبدیل شده و نبرد ماهیتی تراژیک می‌یابد. این پژوهش با به‌کارگیری چارچوب نظری تلفیقی، شامل نظریهٔ امر سیاسی کارل اشمیت، آگونیسمِ شانتال موفه و معناشناسیِ چارلز کی. آگدن به تحلیل این تقابل‌ها پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که عامل اصلی انقباض مرزهای خودی و جابجایی دشمن به درون، نیاز بنیادین انسان به تقابل برای تعریف هویت خویشتن است. بر این اساس، با دستیابی به پیروزی مطلق بر دشمن بیرونی، صلح پایدار به وجود نمی‌آید؛ بلکه در غیاب تهدید بیرونی، انرژی ستیزه‌جویی در ساختار حماسه به سمت درون جابجا می‌شود.https://jls.um.ac.ir/article_48441_3557cd5b0a872d789340ad1e79de69db.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجُستارهای نوین ادبی3060-817159220260823A Note on Saʿdī’s Art of Sahl-e Momtaneʿ (being “Simple yet Inimitable”)دقیقه‌ای در «سهل ممتنع» سرایی سعدی1031324844210.22067/jls.2026.89842.1624FAمصطفیمیرداراستادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.0000-0001-7463-7555Journal Article20240916Most scholars who have studied Saadi’s works have regarded his mastery of sahl-e momtaneʿ (“deceptively simple” expression) as one of the most distinguished features of his poetry and prose, and have discussed its nature and the mechanisms through which it is achieved. The present study is based on the hypothesis that one of Saadi’s essential devices in creating sahl-e momtaneʿ is the rhetorical figure of allusion (kenāyah). This research examines those ghazals and verses that previous scholars, in books and academic articles, have cited as examples of Saadi’s sahl-e momtaneʿ style. The findings indicate that, among various rhetorical techniques, Saadi shows a particular inclination toward the use of allusion. Rooted in folk culture, this device draws upon the resources of everyday language and collective experience. Through his close engagement with the social and cultural life of his community, Saadi skillfully appropriates these folk expressive tools and employs them to convey the most complex ideas in a colloquial and accessible language. It is precisely here that Saadi’s great artistic achievement lies: the creation of elevated literary discourse through one of the most prominent materials of folk culture, and the presentation of profound human concepts to the broadest audience through a simple mode of expression.بیشتر پژوهشگرانی که به بررسی آثار سعدی پرداخته‌اند، یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های آثار او را «سهل ممتنع»سرایی او دانسته‌اند و در باب چیستی و چگونگی ساخت آن سخن گفته‌اند. فرضیهٔ جستار حاضر این است که یکی از ابزارهای بایستهٔ سعدی برای «سهل ممتنع»سرایی عنصر بلاغی کنایه است. در این پژوهش، غزل‌ها یا بیت‌هایی موردبررسی قرار می‌گیرند که پژوهشگران پیشین در قالب مقاله و کتاب، آن‌ها را به‌عنوان شاهدی برای «سهل ممتنع»گویی سعدی ذکر کرده‌اند. نتایج این جستار نشان می‌دهد که سعدی در بین شگردهای بیانی، به بهره‌گیری از صناعت کنایه، علاقهٔ خاصی دارد. این شگرد از پشتوانهٔ فرهنگ‌عامه برخوردار است و سعدی در جریان هم‌زیستی اجتماعی‌اش با درنگ در این فرهنگ، هوشمندانه با وام‌گیری از ابزارهای مردمی، دشوارترین مفاهیم را در زبانی محاوره‌ای به تصویر می‌کشد. هنر بزرگ سعدی در همین‌جاست؛ آفرینش کلام فاخر هنری با استفاده از یکی از برجسته‌ترین مصالح فرهنگ‌عامه، و نمایش عظیم‌ترین مفاهیم بشری برای عامه‌ترین مخاطب‌ها با بیانی ساده.https://jls.um.ac.ir/article_48442_6625f532eb7087a824ae1ac3cf43ea98.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجُستارهای نوین ادبی3060-817159220260823The Correction of an Ambiguous Couplet and the Reconstruction of the Prelude to the Story of Rostam and Sohrabتصحیح بیتی مبهم و بازسازی خطبهٔ داستان رستم و سهراب1331654848510.22067/jls.2026.94892.1737FAسید علیمحمودی لاهیجانیدکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.0000-0003-0377-4418Journal Article20250812This article offers a textual reconstruction and analysis of one of the most problematic couplets in the prelude to the story of Rostam and Sohrab in Ferdowsi's Shahnameh. In the Florence manuscript (614 AH), the couplet is recorded as: Nokhostīn tan az marg bebsāyadī/ Dalīr o javān khāk nabsāyadī. The wide variation in the manuscript readings has led some editors to omit the couplet from the text altogether, while others have proposed emendations that are difficult to justify. In this study, the extant manuscript readings are classified into two principal groups. Manuscript analysis suggests that the readings of the first group are most likely the result of scribal intervention, whereas the diversity of the second group indicates that the original form of the couplet should be sought within this group. The study therefore addresses two main questions: what is the most plausible reconstruction of the couplet in light of the manuscript evidence, and how does this reconstruction affect the arrangement of the couplets in the prelude to the story of Rostam and Sohrab? The findings show that, once the couplet is restored, the prelude consists of a coherent sequence of six couplets. Furthermore, examination of the manuscript tradition and the content of the subsequent couplets indicates that numerous couplets were added to this section after Ferdowsi. Most of these additions function as interpretive glosses composed in response to the ideas expressed in the original prelude.این مقاله به تصحیح و تحلیل یکی از بیت‌های مبهم خطبهٔ داستان رستم و سهراب می‌پردازد؛ بیتی که در نسخهٔ فلورانس (614 ق) به‌صورت «نخستین تن از مرگ ببسایذی/ دلیر و جوان خاک نبسایذی» ضبط شده است. اختلاف‌ها و ضبط‌های گوناگون این بیت در نسخه‌های شاهنامه موجب شده است که برخی مصححان آن را از متن شاهنامه کنار بگذارند و برخی دیگر تصحیحی نادرست از آن ارائه کنند. در این پژوهش، ضبط‌های مختلف بیت به دو گروه اصلی تقسیم شده است. تحلیل نسخه‌ها نشان می‌دهد که ضبط‌های گروه نخست به احتمال فراوان حاصل دخل و تصرّف کاتبان است، اما تنوّع ضبط‌های گروه دوم نشان می‌دهد که صورت اصیل بیت را باید در نسخه‌های همین گروه جست‌وجو کرد؛ ازاین‌رو این پرسش مطرح می‌شود که تصحیح دقیق بیت با توجه به تفاوت ضبط‌ها چیست و این بیت چه تأثیری در بازسازی ترتیب بیت‌های خطبهٔ داستان رستم و سهراب دارد؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد که با تصحیح این بیت، خطبهٔ داستان رستم و سهراب از شش بیت منسجم تشکیل شده است. همچنین بررسی نسخه‌ها و تحلیل محتوای بیت‌ها نشان می‌دهد که پس از فردوسی بیت‌های فراوانی به این بخش افزوده شده است که بیشتر آن‌ها کارکردی تفسیری دارند و در واکنش به اندیشه‌های مطرح‌شده در این خطبه سروده شده‌اند.https://jls.um.ac.ir/article_48485_3776eddabd032b9e07745c212a4f485f.pdf