##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

مصطفی جلیلی تقویان روح الله هادی محمدرضا ترکی علی نوروزی

چکیده

بسیاری از پژوهش­ گران معاصر بلاغت بر این باورند که علم «بدیع» را سکاکی از علم بیان جدا کرد و بدرالدین بن مالک آن را به عنوان «فن» نامید. این روایت نمی­تواند بازتاب درستی از حقیقت باشد؛ چرا که روند استقلال این علم دست­کم دو قرن پیش از سکاکی آغاز شده بود. علی بن خلف کاتب (ح 427 ق) با جدا کردن تشبیه و استعاره از بخش «بدیع»ِ کتابِ خود یکی از گام­ های اساسی را در این باب برداشته بود. در واقع علت این جدایی به این سبب بود که استعاره در کتاب­ های مشهور بلاغت به دو مبحثِ نامرتبط تعلق داشت؛ از یک سو آن را تحت جنس «مجاز» می­دانستند و از سویی دیگر آن را به چشم یک صنعت بدیعی می­نگریستند. در قرن ششم مطرزی خوارزمی (ف 610 ق) نخستین کسی بود که از این دوگانگی پرسش کرد و به صورتی قاطع استعاره و تشبیه و تمثیل را از قلمرو بدیع خارج نمود. در حوزه منطق نیز مبحث مجاز تحولاتی را از سرگذراند و با ابتکار ابن سینا به بخش «تصورات» و «مبحث الفاظ» راه یافت و در قرن ششم عملاً به مبحثی مستقل تبدیل شد؛ بنابراین سکاکی و ابن مالک در واقع میراث­دارانی بودند که عملاً فقط میوه جدایی علم بدیع از علم بیان را، چیدند. این مسئله نباید ما را به داوری نادرست در خصوص سهم کسانی که در این ماجرا نقشی اساسی داشتند وادارد. هدف از این تحقیق، اصلاح تاریخ بلاغت اسلامی است.


 

جزئیات مقاله

کلمات کلیدی

تاریخ استقلال علم بدیع, منطق, استعاره, کاتب, مطرزی, سکاکی

مراجع
ابن سینا، حسین بن عبدالله. (421). الشفاء (المنطق). تحقیق ابراهیم بیومی مدکور، سعید زاید، احمد فواد اهوانی، طه پاشا و ابوالعلاء عفیفی. ج 1 ناشر: نامشخص. قابل دسترسی در سایت کتابخانه دیجیتال نور در این آدرس:
https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/11598
ابن سینا، حسین بن عبدالله. (1392). اشارات و تنبیهات (منطق). ترجمه و شرح حسن ملکشاهی. ج 2. تهران: سروش.
بغدادی، ابوطاهر. (517). قانون البلاغة فی نقد النثر و الشعر. تحقیق محسن غیاض عجیل. بیروت: موسسة الرسالة
جرجانی، عبدالقاهر. (471). اسرار البلاغة فی علم البیان. السیّد محمّد رشید رضا. بیروت: دار الکتب العلمیة، 1988
خطیب القزوینی، جلال الدین محمد. (739). الایضاح فی علوم المعانی والبیان والبدیع. ابراهیم شمس الدین. بیروت. 2003
سبکی، بهاء¬ الدین. (773). عروس الافراح. تحقیق عبدالحمید هنداوی. الجزء الثانیة. بیروت: المکتبة العصریة. 1423
سکاکی، محمدبن علی. (626). مفتاح العلوم. حقّقه و علّقه و فهّرسه عبدالحمید هنداوی. بیروت: دارالکتب العلمیة. 1420
ضیف، شوقی. (1383). تاریخ و تطور علوم بلاغت. ترجمه محمدرضا ترکی. تهران: سمت.
عسکری، حسن بن عبدالله. (400؟). الصناعتین الکتابة والشعر. تحقیق علی محمد البجاوی و محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: المکتبة العصریة. 1419
عمارتی مقدم، داوود. (1395). بلاغت از آتن تا مدینه. تهران: هرمس
فارابی، محمد بن محمد. (329). المنطقیات، حقّقها و قدّم لها. محمد تقی دانش¬پژوه. اشراف محمود مرعشی. ج 3. قم: کتابخانه عمومی آیت الله مرعشی. 1408
قیروانی، حسن بن رشیق. (463،456؟). العمدة فی محاسن الشعر. الجزء الاول. تحقیق نبوی عبدالواحد نبوی عبدالواحد شعلان. قاهرة: مکتبة الخانجی. 1420
الکاتب، علی بن خلف. (ح 427). موادّ البیان. تحقیق حاتم صالح الضامن. دمشق: دار البشائر. 1424
کندی، یعقوب بن اسحاق. (ح 252). رسائل الکندی الفلسفیة. تحقیق و تعلیق و تقدیم محمد عبدالهادی ابوریدة. قاهرة: مطبعة حسّان
مراغی، محمود احمد حسن. (1991). البدیع فی البلاغة العربیة. بیروت: دار العلوم العربیة
مرغینانی، ابی الحسن نصر بن حسن. (1364). محاسن الکلام، حققه و قدّم له و علّق علیه. محمد فشارکی. اصفهان: فرهنگ¬سرای اصفهان.
مطرزی خوارزمی، ناصربن ابی المکارم عبدالسیدبن علی. (610). الایضاح فی شرح مقامات حریری. نسخه خطی از کتابخانه نور عثمانیه به شماره 4063
مطلوب، احمد. (1384). البلاغة عند السکاکی. بغداد: منشورات مکتبة النهضة
مطلوب، احمد (2010). دراسات بلاغیة ونقدیة. عراق: دار رشید
مفید محمد بن محمد. (413). التذکرة باصول الفقه. محقق مهدی نجف. قم: الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید
کولینی، استفان. تاریخ فکری چیست؟ (2). در این آدرس:
http://farhangemrooz.com/news/32391
فایدئی، اکبری. (1383). نوآوری¬های منطقی ابن سینا و تاثیر آن در منطق ارسطویی. فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز. پیاپی 13. صفحات 84-67. زمستان.
دایرة المعارف بزگ اسلامی. ج 11 و 21
نرم افزار نور حدیث در این آدرس:
https://www.noorhadith.ir
ارجاع به مقاله
جلیلی تقویانم., هادیر. ا., ترکیم., & نوروزیع. (2019). بازنگری در تاریخ استقلال فن بدیع در بلاغت اسلامی. جستارهای نوین ادبی, 51(3), 116-97. https://doi.org/10.22067/jls.v0i0.74289
نوع مقاله
جستارهای نوین ادبی