##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

ابوالفضل خطیبی

چکیده

در این جستار، نخست بر پایۀ گزارش‌هایی در منابع فارسی و عربی، دربارۀ منشأ کولی‌ها و نام‌های گوناگون آنها از جمله لوری، لولی، قرشمال، فیج، زُطّ، سوزمانی، غربتی، قراچی بحث شده و ریشۀ لغوی آنها کاویده شده است. سپس تاریخچه‌ای از ورود کولی‌ها از هند به ایران در زمان بهرام پنجم یا بهرام گور، از پادشاهان نامدار ساسانی تا زمان حاضر به دست داده شده است. در بخش دیگری از این جستار، ضمن بررسی کارها و رفتارهای متفاوت کولیان در نواحی مختلف ایران بر اساس آثار منظوم و منثور فارسی، نظرگاه‌های مثبت یا منفی نویسندگان و شاعران ایرانی به این گروه اجتماعی نیز مطرح و تحلیل شده‌اند.

جزئیات مقاله

کلمات کلیدی

کولی, لولی, لوری, قرشمال, سوزمانی

مراجع
ابن بزّاز اردبیلی، درویش توکّلی بن اسمعیل بزّاز. (1373ش). صفوة الصفا. به‌کوشش غلامرضا طباطبایی مجد. بی‌جا. هیئت اردبیل‌شناسی- دانشگاه آزاد اسلامی.
اخوان ثالث، مهدی (م. امید). (1335ش). زمستان. تهران: مروارید.
اديب‌الممالك فراهاني، محمد صادق. (1384ش) زندگي و شعر اديب‌الممالك فراهاني (2 جلد)، به‌كوشش علي موسوي گرمارودي. تهران: مؤسسة انتشارات قدياني.
اسدي طوسي، ابومنصور علي بن احمد. (1317ش). گرشاسب‌نامه. به‌كوشش حبيب يغمايي. تهران: بروخيم.
اشرف مازندرانی، ملّامحمدسعید. (1373ش). دیوان اشعار. به کوشش محمدحسن سیّدان. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
آصفي هروي، آصف ‌بن مقيم‌الدين بن نعمت‌الله. (1342ش). ديوان. به كوشش هادي ارفع كرمانشاهي. تهران: طهوري.
افشار سیستانی، ایرج. (1377ش). کولی‌ها: پژوهشی در زمینۀ زندگی کولیان ایران و جهان. تهران: روزنه.
افضل‌الملك، غلامحسين. (1361ش). افضل ‌التواريخ. به‌كوشش منصوره اتحاديه (نظام مافي) و سيروس سعدونديان. تهران: نشر تاريخ ايران.
آل‌احمد، جلال. (1356ش). نون والقلم. تهران: رواق.
انجو شیرازی، میرجمال‌الدّین حسین بن فخرالدّین. (1351ش). فرهنگ جهانگیری. به کوشش رحیم عفیفی. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
آنندراج، محمدپادشاه متخلص به «شاد». (1335ش). فرهنگ آنندراج (7 جلد). به‌كوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: خیّام.
اوحدي مراغه‌اي، ركن‌الدين. (1340ش). كليات اوحدي اصفهاني معروف به مراغي. به‌كوشش سعيد نفيسي. تهران: اميركبير.
بلوکباشی، علی. (1388ش). «زبان‌های رمزی در ایران». در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ‌های دیگران نگریستن. تهران: گل‌آذین.
بنداری اصفهانی، فتح بن علی. (1351ق/1932م). الشّاهنامه. ترجمۀ كهن شاهنامه به زبان عربی. به كوشش عبدالوهاب عزّام. قاهره: دارالكتب المصريه.
بهاء ولد، محمد بن حسين خطيبي بلخي. (1336ش). معارف بهاء ولد (2 جلد). به‌كوشش بديع‌الزمان فروزانفر. تهران: انتشارات ادارة كل انطباعات وزارت فرهنگ.
بهاءالملك، ميرزا مصطفي افشار. (1349ش). بخش «سفرنامة عباس ميرزا» در سفرنامة خسروميرزا به پطرزبورغ و تاريخ زندگي عباس ميرزا نايب‌السلطنه. به‌كوشش محمد گلبن. تهران: كتابخانه مستوفي.
بهبهاني، سيمين. (1384ش). مجموعه اشعار. تهران: نگاه. چاپ دوم.
بيضايي، بهرام. (1344ش). نمايش در ايران. تهران: كاويان.
پهلوان، عباس. (1353ش). تشريفات. تهران: اميركبير.
ثعالبی نیشابوری، ابومنصور. (1900م). تاریخ غررالسیر (غررأخبار ملوک الفرس و سیرهم). به کوشش ﮬ. زُتنبرگ. پاریس (ترجمۀ فارسی: شاهنامۀ کهن. پارسی تاریخ غررالسیر. ترجمۀ محمدحسین روحانی. مشهد: دانشگاه فردوسی. 1372ش).
حاجب خیرات دهلوی. (1352ش). دستورالافاضل. به کوشش نذیر احمد. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
حافظ شيرازي، خواجه شمس‌الدين محمد. (1375ش). ديوان حافظ (2 جلد). به‌كوشش پرويز ناتل خانلري. تهران: خوارزمي. چاپ دوم با تجديد نظر.
حمزه اصفهانی، ابوالحسن. (1340ق). کتاب تاریخ سنی ملوک الارض والانبیاء. برلین: مطبعۀ کاویانی.
خاقاني شرواني، افضل‌الدين بديل. (1349ش). منشآت خاقاني. به‌كوشش محمد روشن. تهران: دانشگاه تهران.
خاقاني شرواني، افضل‌الدين بديل. (1368ش). ديوان افضل‌الدين بديل بن علي نجّار خاقاني شرواني. به‌كوشش ضياءالدين سجادي. تهران: زوار.
خاقاني شرواني، افضل‌الدين بديل. (1387ش). تحفةالعراقين (ختم ‌الغرايب). به‌كوشش علي صفري آق‌قلعه. تهران: ميراث مكتوب.
خالقداد بغدادي، مصطفي (مترجم). (1361ش). توضيح ‌الملل، ترجمة كتاب ‌الملل و النحل (2 جلد). نوشتة ابوالفتح محمد بن عبدالكريم شهرستاني. به‌كوشش محمدرضا جلالي نائيني. تهران: شركت افست.
خالقداد بغدادي، مصطفي (مترجم). (1375ش). درياي اسمار (ترجمة كتاسرت ساگر). به‌كوشش تاراچند و سيد امير حسن عابدي. دهلي نو: مركز تحقيقات رايزني فرهنگي.
خواجوي كرماني، ابوالعطا كما‌ل‌الدين محمود بن علي. (1387ش). روضةالانوار. به‌كوشش محمود عابدي. تهران: ميراث مكتوب.
دانش تفرشي، تقي‌خان مستشار اعظم. (1318ش). كليات حكيم سوري (دو جلد در يك مجلد). تهران: اقبال.
درويشیان، علي اشرف. (1370ش). سا¬ل¬هاي ابري (4 جلد). تهران: اسپرك و علم. چاپ دوم.
دهخدا، علي‌اكبر. (1310ش). امثال و حكم (4 جلد). تهران: مطبعة مجلس.
دهخدا، علي‌اكبر. (1366ش). ديوان دهخدا. به‌كوشش محمد دبيرسياقي. تهران: تيراژه. چاپ چهارم.
دهگان، بهمن. (1383ش). فرهنگ جامع ضرب‌المثل‌های فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
دولت‌آبادي، محمود. (1352ش). سفر. تهران: گلشايي.
دولت‌آبادي، محمود. (1361ش). جاي خالي سلوچ. تهران: نشر نو. چاپ دوم.
دولت‌آبادي، محمود. (1363-1368). كليدر (ده جلد در پنج مجلد). تهران: نشر پارسي. چاپ دوم.
دولت‌آبادي، محمود. (1380ش). روزگار سپري‌شدة مردم سال‌خورده (3 جلد). تهران: فرهنگ معاصر و نشر چشمه. 1380ش. جلد اول. چاپ ششم و جلد دوم و سوم. چاپ سوم.
ذکاء، یحیی. (1337ش). کولی و زندگی او. تهران: انتشارات هنرهای زیبا.
ذکاوتی قراگزلو، علی. (1368ش). «بنگه لولیان در کنار سرای مغان». نشر دانش. س 9. ش 3. فروردین و اردیبهشت. ص 10-15.
رضایی باغ‌بیدی، حسن. (1381ش). «بررسی و طبقه‌بندی گویش‌های کولیان ایران». مجموعۀ مقالات نخستین هم‌اندیشی گویش‌شناسی ایران. تهران: نشر آثار فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
زرّین‌کوب، عبدالحسین. (1388ش). «لولیان». نه شرقی نه غربی انسانی. تهران: امیرکبیر. ص 474-482.
سرابي، حسين بن عبدالله. (1344ش). مخزن ‌الوقايع (شرح مأموريت و مسافرت فرّخ خان امين‌الدوله). جلد اول. به‌كوشش كريم اصفهانيان و قدرت‌الله روشني (زعفرانلو). تهران: دانشگاه تهران.
سروري، محمدقاسم بن حاجي محمد كاشاني. (1338ش). فرهنگ مجمع ‌الفرس (3 جلد). تهران: مؤسسة مطبوعاتي علي‌اكبر علمي. 1338ش [تاريخ مقدّمه].
سعدي شيرازي، مصلح‌الدين مشرف بن عبدالله. (1369ش). گلستان سعدي. به‌كوشش غلامحسين يوسفي. تهران: خوارزمي. چاپ دوم.
سنايي غزنوي، ابوالمجد مجدود بن آدم. (1341ش). ديوان. به‌كوشش محمدتقي مدرّس رضوي. تهران: ابن ‌سينا.
سورآبادي، ابوبكر عتيق نيشابوري. (1381ش). تفسير سورآبادي «تفسير التفاسير» (5 جلد). به‌كوشش علي‌اكبر سعيدي سيرجاني. تهران: فرهنگ نشر نو.
شاملو، احمد (مترجم). (1382ش). دن آرام (چهار جلد در دو دفتر). نوشتة ميخائيل شولوخوف. تهران: مازيار.
شعله‌ور، بهمن. (بي‌تا). سفر شب. تهران: كتاب خوشه.
شفائي اصفهاني، شرف‌الدين حسن. (1362ش). ديوان. به‌كوشش لطفعلی بنان. تبريز: ادارة كل ارشاد اسلامي آذربايجان شرقي.
شهري، جعفر. (1367-1368). تاريخ اجتماعي تهران در قرن سيزدهم: زندگي، كسب ‌و كار (6 جلد). تهران: اسماعيليان و مؤسسة خدمات فرهنگي رسا.
صادقی، علی‌اشرف. (1368ش). «لولی و مغ». نشر دانش. س 9. ش 5. مرداد و شهریور. ص 28-33.
صوفي هروي. (1386ش). دفتر اشعار صوفي. به‌كوشش ايرج افشار. تهران: ميراث مكتوب.
طاهری شهاب (گردآورنده). (1336ش). ديوان مهستي گنجوي با مقدّمة عبدالرحمان فرامرزي. تهران: طهوري. چاپ دوم.
طبري، احسان. (1358ش). دهة نخستين. تهران: آلفا.
عبيد زاكاني، عبيدالله. (1999م). كليات عبيد زاكاني. به‌كوشش محمدجعفر محجوب. نيويورك: بیبلوتکا پرسیکا (Bibliotheca Persica press).
عراقي، فخرالدين ابراهيم همداني. (بي‌تا). كلیات عراقي. به‌كوشش سعيد نفيسي. تهران: سنايي. چاپ چهارم.
عطّار نيشابوري، فريدالدين محمد. (1338ش). مصيبت‌نامه. به‌كوشش نوراني وصال. تهران: زوّار.
علوی شیرازی، میرزا محمد‌هادی. (1363ش). دلیل‌السفرا: سفرنامۀ میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی (ایلچی) به روسیه. به کوشش محمد گلبن. تهران: دنیای کتاب.
فرّخ‌‌خان امين‌الدوله غفّاري. (1347-1358). مجموعة اسناد و مدارك فرّخ ‌خان امين‌الدوله (5 جلد). جلد اول به‌كوشش كريم اصفهانيان و قدرت‌الله روشني. جلد دوم و سوم و چهارم به‌كوشش كريم اصفهانيان و جلد پنجم به‌كوشش كريم اصفهانيان. علي‌اصغر عمران و قدرت‌الله روشني. تهران: دانشگاه تهران.
فردوسی، ابوالقاسم. (1386ش). شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق (8 جلد: جلد 6 با همکاری محمود امیدسالار و جلد 7 با همکاری ابوالفضل خطیبی). تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فرهنگ بزرگ سخن (8 جلد). (1380ش). زیر نظر حسن انوري. تهران: سخن.
فرهنگ جامع زبان فارسی. (1392ش). زیر نظر علی‌اشرف صادقی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
فسايي، حاج ميرزا حسن حسيني. (1367ش). فارس‌نامة ناصري (2 جلد). به‌كوشش منصور رستگار فسايي. تهران: اميركبير.
قائم‌مقامی، عبدالوهّاب. (1339ش). «کولی‌ها کیستند و کجایی هستند». ارمغان. س 29. ش 6. شهریور.
قراجه‌داغي، محمدجعفر (مترجم). (1349ش). تمثيلات. شش نمايشنامه و يك داستان. نوشتة ميرزا فتحعلي آخوندزاده. به‌كوشش عليرضا حيدري. تهران: خوارزمي. چاپ دوم (چاپ اول: 1288-1291ق).
قزوینی، محمد. (1341ش). یادداشت‌های قزوینی. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
قصّة حسين كرد شبستري (از نویسنده‌ای ناشناس). (1385ش). به‌كوشش ايرج افشار و مهران افشاري. تهران: نشر چشمه.
كما‌ل‌الدين اسماعيل، ابوالفضل اسماعيل بن محمد اصفهاني. (1348ش). ديوان خلاق ‌المعاني ابوالفضل كما‌ل‌الدين اسماعيل اصفهاني. به‌كوشش حسين بحرالعلومي. تهران: كتابفروشي دهخدا.
کاتب یزدی، احمد بن حسین. (1357ش). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: فرهنگ ایران‌زمین.
گرديزي، ابوسعيد عبدالحي بن ضحاك. (1347ش). زين ‌الاخبار. به‌كوشش عبدالحي حبيبي. تهران: بنياد فرهنگ ايران.
گلستان، ابراهيم. (1357ش). مدّ و مه. تهران: روزن. چاپ سوم.
لغت‌نامه. (1377ش). علی‌اکبر دهخدا و همکاران. تهران: مؤسسة لغت‌نامۀ دهخدا. چاپ دوم از دورة جديد.
لودي، شيرعلي‌خان. (1377ش). تذكرة مرآةالخيال. به‌كوشش حميد حسني و بهروز صفرزاده. تهران: روزنه.
مجد همگر شيرازي. (1375ش). ديوان مجد همگر. به‌كوشش احمد كرمي. تهران: انتشارات ما.
مجمل ‌التواريخ و القصص (از نویسنده‌ای ناشناس). (1318ش). به‌كوشش محمدتقي بهار. تهران: كلالة خاور.
مجير بيلقاني. (1358ش). ديوان مجيرالدين بيلقاني. به‌كوشش محمد آبادي. تبريز: انتشارات مؤسسة تاريخ و فرهنگ.
محمد طوسي، محمد بن محمود احمد. (1382ش). عجايب ‌المخلوقات و غرايب ‌الموجودات. به‌كوشش منوچهر ستوده. تهران: علمي و فرهنگي. چاپ دوم.
محمود، احمد. (1382ش). داستان يك شهر. تهران: معين. چاپ ششم.
محمود، احمد. (بي‌تا). همسايه‌ها. تهران: اميركبير.
محیط طباطبایی، احمد. (1366ش). «زط، جات، کولی». آینده. س 13. ش 1-3. فروردین- خرداد.
مروي، محمدكاظم. (1369ش). عالم‌آراي نادري (3 جلد). به‌كوشش محمدامين رياحي. تهران: نشر علم. چاپ دوم.
معین، محمد. (1364ش). فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر. چاپ ششم.
مغدم، مهمد (مقدم، محمد). (1328ش). گویش‌های وَفس و آشتیان و تفرش. ایران‌کوده (ش 11). تهران: 1318 یزدگردی/1328ش.
مفيد بافقي، محمدمفيد مستوفي. (1340-1342ش). جامع مفيدي (جلد اول و جلد سوم در دو مجلد). به‌كوشش ايرج افشار. تهران: كتابفروشي اسدي.
ملكشاه سيستاني، حسين بن ملك غياث‌الدين محمد بن شاه محمود. (1344ش). احياء الملوك. به‌كوشش منوچهر ستوده. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب.
منوچهري دامغاني، ابوالنجم احمد بن قوص. (1375ش). ديوان منوچهري. به‌كوشش محمد دبيرسياقي. تهران: زوّار. چاپ دوم.
مولوي بلخي، جلال‌الدين محمد. (1356ش). كليات شمس يا ديوان كبیر (10 جلد). به‌كوشش بديع‌الزمان فروزانفر. تهران: اميركبير. 2536 [=1356ش]. چاپ دوم.
مولوي بلخي، جلال‌الدين محمد. (1363ش). مثنوي معنوي (3 جلد). به‌كوشش رينولد. ا. نيكلسون. ويراستاري نصرالله پورجوادي. تهران.
میرزاصالح شیرازی. (1347ش). سفرنامه. به کوشش محمد شهرستانی. تهران: روزن.
نجم دايه، نجم‌الدين ابوبكر بن محمد بن شاهاور بن انوشروان رازي. (1352ش). مرصاد العباد. به‌كوشش محمدامين رياحي. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب.
نظامي گنجوي، الياس‌ بن يوسف. (1377ش). هفت پيكر. به‌كوشش بهروز ثروتيان. تهران: توس.
نفيسي، سعيد. (1381ش). خاطرات سياسي، ادبي، جواني به روایت سعید نفیسی. به‌كوشش عليرضا اعتصام. تهران: نشر مركز.
نولدکه، تئودور. (1378ش). تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان. ترجمۀ عباس زریاب. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
هدايت، رضاقلي‌خان. (1339-1340ش). تاريخ روضةالصفاي ناصري (از جلد 8 تا جلد 10). تهران: خيّام.
هدایت، رضاقلی‌خان. (بی‌ تا). کتاب فرهنگ انجمن‌آرای ناصری. تهران: کتابفروشی اسلامیه. [افست از روی چاپ سنگی در تهران: کارخانه عالیجاه علی‌قلی‌خان در سال 1288ق.].
هدايت، صادق. (1336ش). حاجي آقا. تهران: اميركبير. چاپ چهارم.
هدايت، صادق. (1342ش). نيرنگستان. تهران: اميركبير. چاپ سوم.
هه‌ژار. (1391ش). فرهنگ کردی- فارسی. ترجمۀ تورمد هاوگن. تهران: سروش.
واصفي، زين‌الدين محمود. (1349ش). بدايع ‌الوقايع (2 جلد). به‌كوشش الكساندر بلدورف. تهران: بنياد فرهنگ ايران و انستيتو خاورشناسي فرهنگستان علوم اتحاد جماهير شوروي. چاپ دوم.
وحشي بافقي، كمال‌الدين. (1347ش). ديوان كامل وحشي بافقي. به‌كوشش حسين نخعي. تهران: اميركبير. چاپ سوم.
وحيد قزويني، ميرزا محمدطاهر. (1389ش). ناز و نياز. به‌كوشش ذبيح‌الله حبيبي‌نژاد. تهران: پژوهشگاه علوم‌انساني و مطالعات فرهنگي.
يغماي جندقي، ابوالحسن بن ابراهيم‌قلي. (1362ش). مجموعه آثار يغماي جندقي (جلد اول، غزليات، مثنوي‌ها، مراثي، سرداريه و جلد دوم مكاتيب و منشآت). به‌كوشش علي آل‌داوود. مقدّمة جلد اول از باستاني پاريزي. تهران: توس. جلد اول 1357ش و جلد دوم 1362ش.

Digard, Jean- Pierre. (2002). “Gypsies of Persia” Encyclopaedia Iranica, vol. XI, ed. by E.Yarshater, London & New York.
Ivanow,W. (1914).“On the Language of the Gypsies of Qāināt (in eastern Persia)”, Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol. X, pp. 439-55.
Minorsky, V. (1986). “Lūlī”, Encyclopaedia of Islam (EI2), vol. V, Leiden, Brill.
ارجاع به مقاله
خطیبیا. (2019). کولی در ادبیات فارسی. جستارهای نوین ادبی, 51(1), 116-91. https://doi.org/10.22067/jls.v51i1.80527
نوع مقاله
جستارهای نوین ادبی