##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

بتول واعظ

چکیده

 تفسیر هر متن، بسته به عناصر متن­ سازی چون زبان، بلاغت، ساختار ادبی، درون ­مایه و گونه­ شناسی، با دیگری متفاوت است و روش­ تفسیری منحصربه ‌فردی می­طلبد. موضع تفسیری هر متن در جایگاهی اتفاق می­افتد که گره ­های تفسیری آن متن ظاهر می­شود. گاه گره ­های تفسیری یک متن در نتیجة ابهام ساختاری آن واقع می­شود. یکی از عواملی که موجب ابهام و گره ­افکنی در ساختار ادبی متن می­شود، شگرد ادبی التفات است؛ ویژگی ابهام ­آفرینی التفات ناظر به رویکرد و نگاهی جدید به این شگرد ادبی است که با توسع بخشیدن به این مفهوم، از نگاه سنتی در باب التفات فراتر می­رود. اصلی ­ترین پرسش این پژوهش این است که چگونه التفات که در نگاه جدید شامل هر نوع تغییری در متن می‌شود، می ­تواند هم موجب ابهام ساختاری ـ معنایی در متن شود و هم در راستای رفع این ابهام و تفسیر آن عمل کند؟ این پژوهش با روشی توصیفی ـ تحلیلی به بیان انواع و کارکردهای شگرد ادبی التفات در مثنوی معنوی می­پردازد و نشان می­ دهد که مثنوی یکی از متونی است که بارزترین گره تفسیری آن، متعلق به وجوه التفاتی آن است، به‌گونه‌ ای که با شناخت نقش زیبایی ­شناختی این شگرد و تبیین نقش نشانه­ معناشناختی آن­ در ساختار این متن، می­توان به تفسیر بهتر و علمی­تری از آن رسید. با مطالعه و بررسی بسیاری از داستان ­های مثنوی در دفترهای مختلف، روشن شد که یکی از مهم‌ ترین کارکرد التفات در مثنوی در کنار نقش زیبایی­ شناختی آن، کارکرد تفسیری و معرفت­شناختی آن است که در خدمت تبیین نظام اندیشة مولوی قرار دارد و نشان­ دارترین ویژگی ساختاری و معنایی مکتب فکری اوست. از دیگر یافته­ های این پژوهش، معرفی و تبیین دیگر انواع التفات از قبیل التفات زبان ­شناختی، تفسیری، روایت­ شناختی، پدیدارشناختی، روش­ شناختی و گفتمانی است که در تفسیر و شرح مثنوی به این وجوه التفاتی و نقش آن­ها در تفسیر چندان توجه نشده است.

جزئیات مقاله

کلمات کلیدی

التفات ادبی, مثنوی معنوی, گره تفسیری, ساختار, نشانه شناسی, تفسیر, معرفت شناسی

مراجع
ابن اثیر، ضیاءالدین. (1380ه؛1960م). المثل¬السائر فی ادب¬الکاتب و الشاعر. قدّمه و حقّقه: احمد الحوفی و بدوی طبانه. القسم الثانی. الطبعه الأولی. الفجاله. القاهره.
براهنی، رضا. (1375). بحران نقد ادبی و رسالة حافظ. تهران: انتشارات ویستار.
بلخی، مولانا جلال¬الدین محمد. (1379). مثنوی معنوی. به کوشش رینولد الین نیکلسون. چاپ هفتم. تهران: نشر طلوع.
پارسا، محمد. (1374). زمینة روان¬شناسی. چاپ یازدهم. تهران: انتشارات بعثت.
پورنامداریان، تقی. (1380). در سایة آفتاب. چاپ اول. تهران: انتشارات سخن.
رادویانی، محمد بن عمر. (1362). ترجمان¬البلاغه. به تصحیح و اهتمام احمد آتش. چاپ دوم. تهران: انتشارات اساطیر.
رامی تبریزی، شرف¬الدین حسن بن محمد. (1341). حقایق¬الحدائق. تصحیح سید محمد کاظم امام. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
زرین¬کوب، عبدالحسین. (1368). سرّ نی. جلد اول. چاپ سوم. تهران: نشر علمی.
زمانی، کریم. (1395). شرح جامع مثنوی معنوی. دفتر اول. چاپ چهل و هفتم. تهران: انتشارات اطلاعات.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1393). صور خیال در شعر فارسی. چاپ هفدهم. تهران: نشر آگه.
شمیسا، سیروس. (1372). نگاهی تازه به بدیع. چاپ پنجم. تهران: انتشارات فردوس.
شمیسا، سیروس. (1383). سبک¬شناسی شعر. چاپ نخست از ویرایش دوم. تهران: نشر میترا.
ضیف، شوقی. (1393). تاریخ و تطور علوم بلاغت. ترجمة محمدرضا ترکی. چاپ سوم. تهران: انتشارات سمت.
فروزانفر، بدیع¬الزمان. (1382). شرح شریف مثنوی. جزء نخستین و دوم از دفتر اول. چاپ یازدهم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
کالر، جاناتان. (1388). در جست¬و جوی نشانه¬ها. ترجمة لیلا صادقی و تینا امراللهی. ویرایش: فرزان سجودی. چاپ اول. تهران: نشر علم.
کزازی، میرجلال¬الدین. (1381). بدیع، زیبایی¬شناسی سخن پارسی. چاپ چهارم. تهران: نشر مرکز.
گرکانی، حاج محمدحسین شمس¬العلما. (1377). ابدع¬البدایع. به اهتمام حسین جعفری. چاپ اول. تبریز: انتشارات احرار.
واعظ کاشفی، میرزاحسین. (1369). بدایع¬الأفکار فی صنایع¬الأشعار. ویرایش: میرجلال¬الدین کزازی. چاپ اول. تهران: نشر مرکز.
وحیدیان کامیار، تقی. (1383). بدیع از دیدگاه زیبایی¬شناسی. چاپ سوم. تهران: انتشارات سمت.
وودراف اسمیت، دیوید. (1393). پدیدارشناسی. ترجمة مسعود علیا. چاپ دوم. تهران: انتشارات ققنوس.
همایی، جلال¬الدین. (1354). فنون بلاغت و صناعات ادبی. جلد اول. تهران: انتشارات دانشگاه سپاهیان انقلاب ایران.
ب: مقالات
اکبری، منوچهر و علی اکبر رضادوست. (1393). «بررسی تطبیقی دیالکتیک ایمان و فهم در هرمنوتیک مولانا و آگوستین بر اساس آموزة «ایمان می¬آورم تا بفهمم». فلسفه. دورة 42. شمارة 1.
حسینی، سید محسن. (1386). «مناسبات بینامتنی معارف بهاء¬الولد و مثنوی معنوی از منظر داستان-پردازی». فصلنامة پژوهش¬های ادبی. شمارة شانزدهم.
رحمانی، هما و عبدالله رادمرد. (1391). «بازنگری معنایی در التفات بلاغی و اقسام و کارکردهای آن». جستارهای ادبی. شمارة176.
گرگین، محمود. (1384). «معنی مثنوی یا معرفت دیالکتیکی در مثنوی مولانا». کتاب ماه ادبیات و فلسفه. شمارة 95.
نیری، محمد یوسف و دیگران (1397). «همانندی¬های دیالکتیکی مولانا و هگل». شعرپژوهی (بوستان ادب). دانشگاه شیراز. سال دهم. شمارة سوم. پیاپی37.
هاشمی، زهره. (1389). «نظریة استعارة مفهومی از دیدگاه لیکاف و جانسون». ادب¬پژوهی. دورة4. شمارة12.
ارجاع به مقاله
واعظب. (2020). زیبایی‌شناسی شگرد ادبی التفات و نقش تفسیری آن در مثنوی. جستارهای نوین ادبی, 52(3), 126-95. https://doi.org/10.22067/jls.v0i0.80638
نوع مقاله
جستارهای نوین ادبی