##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

خلیل کهریزی وحید مبارک

چکیده

تصحیح بی ‌چند و چونِ شاهنامه و رساندنِ این متن، در همۀ جوانب، به آنچه دقیقاً سرودۀ فردوسی است، با امکاناتِ کنونی کاری دشوار و حتی غیرممکن می‌نماید. با وجود این، مصحِّحان شاهنامه در دهه‌ های اخیر کوشیده‌ اند با تکیۀ انتقادی بر دستنویس‌ های این کتاب و استفاده از روش / روش ‌های علمی، این متن را به اصلِ سرودۀ شاعر نزدیک کنند.باوجود این، پژوهش در متنِ شاهنامه، به‌هیچ ‌روی، به پایان نرسیده و دقّت در همۀ جوانبِ این کتاب زمینۀ پژوهشی پرکاری برای پژوهشگران این حوزه از مطالعات ایرانی به وجود آورده است. اکنون که متنی انتقادی از شاهنامه فراهم آمده که می‌توان آن را متنِ «فعلاً» نهایی این کتاب دانست، دقّت و درنگ در نویسش‌ ها و نسخه‌بدل ‌های آن می‌تواند نویسش ‌هایی را که نیازمندِ بازنگری ‌اند، به ریختی نهایی و پذیرفتنی‌ برساند. بر همین اساس، در این جستار، نویسشِ «ندید و» در بیتِ «به گلشهر گفت آنک خرّم‌ بهشت/ ندید و نداند که دهقان چه کشت» از داستان سیاوش و نویسش «برسان شیر» در بیتِ «شه غرچگان بود برسان شیر / کجا پشت فیل آوریدی به زیر» از داستان جنگ بزرگ کیخسرو بررسی شده‌اند. سپس، علاوه بر نقدِ نظریاتِ پیشین دربارۀ این نویسش‌ ها، با دقّت در رسم ‌الخطِ شاهنامه، شیوۀ داستان‌ سرایی فردوسی، منطق داستان و با کمکِ دستنویس‌ های شاهنامه صورت‌ های «ندیدو» و «بسطام شیر» به جای دو نویسشِ مذکور پیشنهاد شده است.

جزئیات مقاله

کلمات کلیدی

شاهنامه, تصحیح, نویسش, ندیدو, بسطام‌شیر

مراجع
اخوان زنجانی، جلیل. (1372). «خبر زو به شیر بلیکان رسید». ایران‌شناسی. شمارۀ 19. پاییز. 562 ـ 565.
اصطخری، ابواسحق ابراهیم. (1340). مسالک و ممالک. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
تبریزی، محمدحسین بن خلف. (1362). برهان قاطع. به اهتمام محمد معین. چاپ پنجم. تهران: امیرکبیر.
تفضلی، احمد. (1398). «تصحیح دو بیت از شاهنامه». مقالات احمد تفضلی. گردآورنده ژاله آموزگار. چاپ اوّل. تهران: توس. 201 ـ 203.
حدودالعالم من المشرق الی المغرب. (1362). به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری.
حسن‌دوست، محمد. (1393). فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی. ج3. چاپ اوّل. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حمدالله مستوفی. (1377). ظفرنامه به انضمام شاهنامۀ فردوسی. چاپ عکسی از روی نسخۀ خطی مورخ 807 هجری به شمارۀ or. 2833 به خط محمود الحسینی. زیر نظر نصرالله پورجوادی و نصرت‌الله رستگار. چاپ اوّل. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
خالقی مطلق، جلال. (1388). «تکرار در شاهنامه». سخن‌های دیرینه (مجموعه مقاله دربارۀ فردوسی و شاهنامه). به کوشش علی دهباشی. چاپ سوم. تهران: نشر افکار.
خالقی مطلق، جلال. (1389). یادداشت‌های شاهنامه. چاپ سوم. تهران: مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
خالقی مطلق، جلال. (1397). «شاهنامۀ طوپقاپوسرای مورّخ 731 هجری قمری». ماهنامۀ بخارا. شمارۀ 123. فروردین و اردیبهشت 97. صص 60 ـ 101.
خطیبی، ابوالفضل. (1394). «بزشک هزبر و پلنگان یا به رشک هزبر بلیکان؟». مجموعه مقاله‌های همایش مخاطب‌شناسی شاهنامه و شعر حماسی فارسی (دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد). به کوشش فرزاد قائمی. مشهد: سخن‌گستر. صص 135 ـ 146.
سعدی، مصلح بن عبدالله. (1363). بوستان. تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی. چاپ دوم. تهران: خوارزمی.
فردوسی، ابوالقاسم. (1353). شاهنامه. تصحیح ژول مول. چاپ دوم. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
فردوسی، ابوالقاسم. (1369). شاهنامه (چاپ عکسی از روی نسخۀ فلورانس). با مقدمۀ علی رواقی. چاپ اوّل. تهران: دانشگاه تهران.
فردوسی، ابوالقاسم. (1384). شاهنامه (چاپ عکسی از روی نسخۀ خطّی کتابخانۀ بریتانیا به شماره 103 و Add21 مشهور به شاهنامۀ لندن). نسخه برگردانان: ایرج افشار و محمود امیدسالار. چاپ اوّل. تهران: طلایه.
فردوسی، ابوالقاسم. (1380). شاهنامه. تصحیح مصطفی جیحونی. چاپ سوم. اصفهان: شاهنامه‌پژوهی.
فردوسی، ابوالقاسم .(1385). شاهنامه (نامۀ باستان). ویراستۀ میرجلال‌الدین کزازی. چاپ سوم. تهران: سمت.
فردوسی، ابوالقاسم. (1386). شاهنامه. تصحیح ژول مول. به کوشش پرویز اتابکی. چاپ چهارم. تهران: علمی و فرهنگی.
فردوسی، ابوالقاسم. (1389الف). شاهنامه (نسخه برگردان از روی نسخۀ کتابت اواخر سدۀ هفتم و اوایل سدۀ هشتم هجری قمری. کتابخانۀ شرقی، وابسته به دانشگاه سن‌ژوزف بیروت. شمارۀ NC. 43). به کوشش ایرج افشار، محمود امیدسالار، نادر مطلّبی کاشانی، با مقدمۀ جلال خالقی مطلق، چاپ اوّل. تهران: طلایه.
فردوسی، ابوالقاسم. (1389ب). شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق. چاپ سوم. تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم. (1391 الف). شاهنامه از دستنویس موزۀ فلورانس، گزارش واژگان دشوار و برگردان همۀ ابیات به فارسی روان به قلم عزیزالله جوینی. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
فردوسی، ابوالقاسم. (1391 ب). شاهنامه. به تصحیح و اهتمام عبدالحسین نوشین و دیگران. زیر نظر مهدی قریب. تهران: سروش با همکاری فرهنگستان علوم روسیه (انستیتوی خاورشناسی).
فردوسی، ابوالقاسم. (1393). شاهنامه. پیرایش جلال خالقی مطلق. چاپ اوّل. تهران: سخن.
گردیزی، عبدالحی بن ضحاک (1363). زین‌الاخبار. تصحیح عبدالحی حبیبی. چاپ اوّل. تهران: دنیای کتاب.
لسترنج. (1337). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمۀ محمود عرفان. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مستوفی، حمدالله. (1362). تاریخ گزیده. به اهتمام عبدالحسین نوایی. چاپ دوم. تهران: علمی و فرهنگی.
مجمل‌التواریخ و القصص. (1389). تصحیح و تحشیۀ ملک‌الشعرای بهار. چاپ اوّل. تهران: اساطیر.
نظامی، الیاس بن یوسف. (1390). خسرو و شیرین. تصحیح برات زنجانی. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
نولدکه، تئودور. (1358). تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان. ترجمۀ عباس زریاب خویی. چاپ اوّل. تهران: انجمن آثار ملّی.
ارجاع به مقاله
کهریزیخ., & مبارکو. (2020). بررسی و تصحیح دو نویسش از شاهنامۀ فردوسی («ندید و» یا «ندیدو»؛ «برسان شیر» یا «بسطام‌شیر»). جستارهای نوین ادبی, 52(4), 85-69. https://doi.org/10.22067/jls.v0i0.81882
نوع مقاله
جستارهای نوین ادبی