##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

علی اکبر احمدی دارانی

چکیده

«چرخیات» نوعِ ادبی ناشناخته ­ای در تاریخ ادبیات فارسی است.با آنکه در تمام دوره ­های شعر فارسی(از آغاز تا پایان دورة قاجار)نمونه ­هایی از چرخیات می­توان یافت؛امّا به سبب آنکه تا قرن نهم، نام مشخصی بر آن ننهاده ‌اند­، ناشناخته مانده است. چرخیات شعری است، در قالب قصیده که شاعر،چرخ (=آسمان) و ستارگان و بروج فلکی را توصیف می­کند و گاه با نیروی خیال، به معراج می­رود (= معراج الخیال) تا مدحِ ممدوح را از زبان چرخ و آنچه در آن است، بیان کند. در این مقاله برای نخستین بار، چرخیاتی از معروف­ترین شاعران زبان فارسی، از لابه­لای دیوان ­ها و تذکره ­ها استخراج شده است تا به این پرسش­ها پاسخ داده شود که نخستین نمونة چرخیات،از چه زمانی پدید آمده است و سابقة کاربرد این نام، برای این نوع شعر از کجاست؟ موضوع و محتوای چرخیات چیست و مخاطب آن کیست؟ چرخیات در سیر تاریخی خود، چه دگرگونی ­هایی را پذیرفته است و مناسبات متون در این نوع شعر، چگونه است؟ آیا چرخیات در ساختار سنّتی قصیده ­های مدحی و صرفاً در تشبیب قصیده ­ها، نمودار شده یا در دوره­ های بعد، کلّیت شعر را فرا گرفته است و به صورت نوع ادبی مستقلّی در شعر فارسی نمایان شده است؟

جزئیات مقاله

کلمات کلیدی

نوع ادبی, چرخیات, فلکیات, معراج الخیال, ، نظام استرآبادی

مراجع
آذري اسفرايني، حمزة‌ بن علي. (1389).ديوان. تحقيق و تصحيح محسن كياني- سيّدعباس رستاخيز. تهران: كتابخانه موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي.
ابن حسام، محمّد بن حسام‌الدّين.(1366). ديوان. به اهتمام احمد احمدي بيرجندي- محمّدتقي سالك. مشهد: انتشارات ادارة كل حجّ و اوقاف و امور خیریۀ استان خراسان.
ابوهلال عسكري.(1989).ديوان المعاني. بي‌جا: دارالاضواء.
احمدی دارانی، علی‌اکبر.(1396). «شعر فتح».نقد ادبی. س10. ش 39. ص13-60.
اديب صابر، صابر بن اسماعيل.(بي‌تا).ديوان. به تصحيح و اهتمام محمّدعلي ناصح. تهران: مؤسسة مطبوعات علمی.
امامي هروي، محمّد بن ابی¬بکر.(1394).دیوان. به کوشش عصمت خوئینی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
انوري، محمّد بن محمد.(1372).ديوان. به اهتمام محمّدتقي مدرّس رضوي. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگی.
اوحدي بلياني، تقي‌الدّين محمّدبن محمّد.(1389).عرفات العاشقين و عرصات العارفين. تصحيح ذبيح‌الله صاحبكاری و آمنه فخر احمد. تهران: ميراث مكتوب و كتابخانه موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامی.
بداؤني، عبدالقادر بن ملوكشاه.(1868).منتخب التواريخ. به تصحيح احمدعلي صاحب. كلكته: كالج پریس.
بدر شروانی. (1397).دیوان. تحقیق و تصحیح فاطمه مجیدی.تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
بسحاق اطعمه، احمدبن حلّاج.(1392). کلّیات. تصحیح منصور رستگار فسایی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
بشري، جواد.(1388). «ديوان سرايندگان قديم در دستنويسی تازه از خلاصة الأشعار».آينة پژوهش. دورة دوّم. شمارۀ 120. ص 2-31.
بهار، محمّدتقی. (1394). دیوان. به اهتمام چهرزاد بهار. تهران: انتشارات توس.
پورجوادی، نصرالله.(1393).زبان حال در عرفان و ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ نشر نو با همکاری نشر آسیم.
تأثیر تبریزی، میرزا محسن.(1373).دیوان. تصحیح امین¬پاشا اجلالی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
تجلّی شیرازی، علیرضا بن حسین.(1372). «معراج الخیال». [تصحیح] محسن ناجی نصرآبادی.مجموعه رسائل فارسی. دفتر سوّم. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی. ص 136-152.
تونی، موالی.(1396).دیوان. تحقیق و تصحیح سیدرضا صداقت‌حسینی و حسین قوامی. تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی و ادارة کل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی.
ثعالبی، عبدالملک بن محمّد.(1983). یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر. شرح و تحقیق مفید محمد قمیحه. بیروت دارالکتب العلمیه.
جنگ قصاید و غز¬ل¬های همانند فارسی یا مجمع القصاید و الغزلیات. نسخة خطّی. محفوظ در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران. به شمارة 9596.
حُصری، ابراهیم بن علی.(1953). زهرالآداب و ثمر الألباب. عارضه بمخطوطات القاهره و حققه و ضبطه و وضع فهارسه علی محمد البجاوی. بی¬جا. دار احیاء الکتب العربیه.
خواجوي كرماني، محمود¬ بن علي. (1369).ديوان. به تصحيح احمد سهيلي خوانساري. تهران: انتشارات پاژنگ.
خواندمیر، غیاث¬الدّین بن همام¬الدّین. (1333).حبیب السیر فی اخبار افراد بشر. تهران: انتشارات کتابخانة خیّام.
دانش¬پژوه، محمّدتقی. (1364).فهرست نسخه¬های خطّی کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران. جلد هفدهم. تهران: مؤسسة انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
درايتي، مصطفي. (1389). فهرست دست‌نوشتهاي ايران (دنا). تهران: كتابخانه موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي.
درايتي، مصطفي. (1391).فهرستگان نسخه‌هاي خطّي ايران(فنخا).تهران: سازمان اسناد و كتابخانة ملّي جمهوري اسلامي ايران.
دولتشاه، دولتشاه بن بختيشاه.(1382).تذكرة الشّعراء. به اهتمام و تصحيح ادوارد براون. تهران: انتشارات اساطير.
ذوالفقار شرواني، حسين‌بن علي. (1934).ديوان. ويرايش و مقدمه ادوارد ادواردز. لندن:PRINTED BY ORDER OF THE TRUSTEES.
رستاخیز، عباس. (1391). «اشعار بازیافته از میرحاج هروی متخلّص به اُنسی».پیام بهارستان. دورة2. سال5. شمارة18. ص201- 230.
رشيد وطواط، محمّد بن محمّد. (1339). ديوان. با مقدمه و مقابله و تصحيح سعيد نفيسي. تهران: كتابخانة باراني.
زرقانی، مهدی و جواد زرقانی. (1396). «رویکرد ژانری در مطالعات تاریخ ادبی».نامة فرهنگستان. دورة شانزدهم. شمارة 2. شمارة مسلسل62. ص 36- 56.
سام ميرزاي صفوي. (1384).تذكرة تحفة سامي. تصحيح و تحشية ركن‌الدّين همايون‌فرّخ. تهران: انتشارات اساطير.
سفینۀ بولونیا. (1393). به کوشش ایرج افشار، محمّد افشین‌وفایی و شهریار شاهین‌دژی. تهران: سخن.
سلیمی تونی، حسن بن سلیمان. (1390).دیوان. به کوشش عباس رستاخیز. با مقدمة حسن عاطفی. تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
سیف اسفرنگی. (1396).دیوان. تصحیح انتقادی فرزاد جعفری. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شاني تكلّو، وجيه‌الدّين نسف آقا.(1390). ديوان. تصحيح اميربانو كريمي. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.
شروانی، عبدالّلطیف.¬(1374).رسالة حلّ ما ینحل. به کوشش آیةالله حسن¬زادة آملی. میراث اسلامی ایران. به کوشش رسول جعفریان. قم: کتابخانة حضرت آیةالله مرعشی نجفی. ص 19-72.
شروانی، عبدالّلطیف. (1390).حلّ ما ینحل: شرحی مستوفی بر قصیدة نونیّة ابوالمفاخر رازی. مقدمه تصحیح و تعلیقات فاطمه کوپا. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شکفته، صغری بانو.(1384). شرح احوال و آثار فارسی امیرعلیشیر نوایی متخلّص به فانی. اسلام¬آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
صبا، فتحعلی‌بن محمد.(1341). دیوان. مصحّح محمّدعلی نجاتی. تهران: انتشارات اقبال.
صفا، ذبیح¬الله.(1373).تاریخ ادبیات در ایران. تهران: انتشارات فردوس.
عبيد زاكاني.(1999). كليات. به اهتمام محمّدجعفر محجوب. نيويورك: Bibliotheca Persica Press.
عوفی، محمّدبن محمّد. (1361).لباب الألباب. به سعی و اهتمام ادوارد براون. تهران: کتابفروشی فخر رازی.
فاخوری، حنا.(1396).تاریخ ادبیات زبان عربی. ترجمة عبدالمحمّد آیتی. تهران: انتشارات توس.
فخرالزماني، عبدالنّبي بن خلف.(1392).طراز الأخبار. مقدمه و تصحيح و تعليقات سيدكمال حاج‌سيدجوادي. تهران: فرهنگستان هنر و پژوهشكدة هنر.
فريد احول.(1381). ديوان. به اهتمام و تصحيح محسن كياني. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.
فلكي شرواني، نجم¬الدّین محمّد.(1345).ديوان. به اهتمام و تصحيح و تحشية طاهري شهاب. تهران: كتابخانة ابن سينا.
کمال¬الدّین اسماعیل، اسماعیل¬ بن محمّد(1348).دیوان. به اهتمام حسین بحرالعلومی. تهران: انتشارات کتابفروشی دهخدا.
کوفی، محمّد بن سلیمان.(1412).مناقب الإمام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب. قم: مجمع إحیاء الثقافة الاسلامیة.
لطف¬الله نیشابوری.(1390).دیوان (چاپ عکسی). به کوشش رسول جعفریان. تهران: کتابخانه. موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
مجيرالدّين بيلقاني. (1358).ديوان. تصحيح و تعليق محمّد آبادي. تبريز: مؤسسة تاريخ و فرهنگ ايران.
محمّد بن يغمور (1395).سفينة ترمد. به كوشش اميد سروري. تهران: انتشارات دكتر محمود افشار با همكاري انتشارات سخن.
مسعود سعد سلمان.(1364).دیوان. به اهتمام مهدی نوریان. اصفهان: انتشارات کمال.
مظاهری، جمشید و شهلا حاج‌طالبی. (1392). «تجلّی شیرازی (شرح احوال و معرفی آثار او)». آینۀ میراث. سال یازدهم. شمارۀ اوّل. پیاپی52. ص 261- 281.
میرخواند، محمّد بن خاوندشاه.(1380).تاریخ روضة الصّفا. تصحیح و تحشیة جمشید کیانفر. تهران: انتشارات اساطیر.
مؤتمن، زین¬العابدین.(1364).شعر و ادب فارسی. تهران: انتشارات زرّین.
ناصر بخارایی، ناصر.(1353).دیوان. به کوشش مهدی درخشان. تهران: بنیاد نیکوکاری نوریانی.
نظام استرآبادي.(1391).ديوان. تحقيق و تصحيح شايسته ابراهيمي و مرضيه بيك‌وردي‌لو. تهران: كتابخانه موزه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی.
واصفی، محمود بن عبدالجلیل. (1350). بدایع الوقایع. تصحیح الکساندر بلدروف. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
واله اصفهانی، محمّدیوسف بن حسین. (1372).خلد برین. [به] كوشش ميرهاشم محدّث. تهران: بنياد موقوفات دكتر محمود افشار.
هلالی جغتایی، بدرالدّین. (1375). دیوان. تصحیح و مقدمه سعید نفیسی، تهران: انتشارات سنایی.
ارجاع به مقاله
احمدی دارانیع. ا. (2020). چرخیات. جستارهای نوین ادبی, 52(2), 137-105. https://doi.org/10.22067/jls.v52i2.83774
نوع مقاله
جستارهای نوین ادبی