##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

قدرت الله طاهری

چکیده

مثنوی معنوی مولانا، چنانکه از محتوای آن برمی­آید و اطّلاعات تاریخی مربوط به قصد و غرض گویندۀ آن نیز مؤیّد آن است، متنی «تعلیمی» است و هر متن تعلیمی در درجۀ نخست، محصول اطّلاعات، دانش و تراوشات ذهنیِ فرد گوینده و نویسنده و در درجۀ دوم برآمده از «هوشیاری و آگاهیِ پیشینی» مؤلّف است. با وجود این، در مثنوی، همچون غزلیّات شمس که گویندۀ آن بیشتر در سیطرۀ ناهوشیاری و قرار گرفتن در کشف و شهودهای ناب عرفانی است، جلوه­هایی از «تجارب و کشف و شهودهای عرفانی» را می­توان سراغ گرفت؛ به‌عبارت‌دیگر، مولانا در پاره­ای از تمثیلات مثنوی، با خلق موقعیّت­هایی، شخصیّت­ های داستانی خود را در معرض «تجربه ­های عرفانی و کشف و شهود» قرار می ­دهد. موقعیّت ­هایی که این شخصیّت ­ها وارد تجربۀ عرفانی می­شوند، بی­شباهت با «موقعیّت ­های مرزی/حدّی» (Boundary Situation) مدّ نظر فلاسفۀ اگزیستانسیالیست نیست. به نظر فلاسفۀ مذکور، آدمی در موقعیّت ­های خاصّی مستعدّ ایجاد تحوّل بنیادین در وجود خویش و استعلا یافتگی است. این موقعیّت ­ها می­توانند در اثر بحران ­های روحی و روانی، عجز و ناتوانی اساسی، مواجهه با پرسش­ های لاینحل، برخورد با افرادی شگفت، فربه­ شدگی بیش‌ازحد در یک وضعیّت معرفتی و عوامل دیگر به وجود آیند. داستان طوطی و بازرگانِ مثنوی، یکی از تمثیلات پیچیدۀ عرفانی است. در این داستان، یکی از قهرمانان اصلی آن، یعنی بازرگان، بعد از مواجهه با «مرگ تصنّعی» طوطی خود و از دست دادن آن، به‌عنوان بزرگ‌ ترین تعلّق ذهنی خود، در موقعیّت مرزی قرار می­گیرد و همین موقعیّت او را برای ورود به عالم تجارب عرفانی مهیّا می­کند. بازرگان، ضمن از سر گذراندن تجربۀ عرفانی دچار استحالۀ شخصیّتی (تولّد مجدّد) و استعلای شخصیّتی می­شود. در خوانشی دیگر، بازرگانِ این تمثیل، بازنمودِ بخشی از وجودِ مولانا و منعکس­کنندۀ تجارب عرفانی خود اوست که در مواجهه با شمس تبریزی، دچار تحوّل و استعلای شخصیّتی شده است. به این دلیل، در قسمتی از داستان، مولانا (راوی) با شخصیّت داستانی خود (بازرگان) چنان در هم ادغام می­شوند که به نفس واحدی تبدیل می­شوند.

جزئیات مقاله

کلمات کلیدی

مولانا جلال ‌الدین, مثنوی معنوی, تجربۀ عرفانی, اگزیستانسیالیسم, موقعیّت های مرزی, استعلای شخصیّتی

مراجع
انقروی، اسماعیل. (1349). شرح کبیر انقروی. ترجمۀ عصمت ستّارزاده. جزء دوم از دفتر اوّل. تهران: چاپخانۀ میهن.
باربور، ایان. (1374). علم و دین. ترجمۀ بهاءالدّین خرّمشاهی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
پورنامداریان، تقی. (1375). رمز و داستان¬های رمزی در ادب فارسی؛ تحلیلی از داستان¬های عرفانی- فلسفی ابن سینا و سهروردی. چاپ چهارم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
پورنامداریان، تقی. (1384). گمشدۀ لب دریا؛ تأمّلی در معنی و صورت شعر حافظ. چاپ دوم. تهران: انتشارات سخن.
توکّلی، حمیدرضا. (1389). از اشارت¬های¬دریا؛ بوطیقای روایت در مثنوی. چاپ¬اوّل. تهران: انتشارات¬مروارید.
جمادی، سیاوش. (1392). زمینه¬ها و زمانۀ پدیدارشناسی. تهران: انتشارات ققنوس.
جیمز، ویلیام. (1343). دین و روان. ترجمۀ مهدی قائنی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
جیمز، ویلیام. (1393). تنوّع تجربه دینی. ترجمۀ حسین کیانی. چاپ دوم. تهران: انتشارات حکمت.
رینه، توما. (1385). «اضطراب هستی». ترجمۀ چیترا رهبر. مجلّۀ سمرقند. ش 13 و 14. صص 39-45
زرّین¬کوب، عبدالحسین. (1386ب). نردبان شکسته. چاپ سوم. تهران: انتشارات سخن.
ژوزف، ادوارد. (1368). طوطیان؛ بحثی¬دربارۀ داستان طوطی¬ و بازرگان. چاپ دوم. تهران: انتشارات اساطیر.
سارتر، ژان پل. (بی¬تا). هستی و نیستی. ترجمۀ عنایت¬الله شکیباپور. نسخۀ الکترونیکی. مؤسّسۀ تهران: انتشارات شهریار.
سارتر، ژان پل. (1384). اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر. ترجمۀ مصطفی رحیمی. تهران: انتشارات نیلوفر.
طاهری، قدرت الله. (1392). روایت سرّ دلبران؛ بازجست تجربه¬ زندگی و تجارب تاریخی مولانا در مثنوی. چاپ اوّل. تهران: انتشارات علمی.
طلیعه¬بخش، منیره و علیرضا نیکویی. (1396). «معرفت و موقعیت¬های مرزی در مثنوی مولوی». دو فصلنامه ادبیات عرفانی دانشگاه الزهراء. سال نهم. شماره 16. بهار و تابستان 1396. صص 83- 116
عطّار نیشابوری، فریدالدّین. (1388). اسرارنامه. مقدّمه. تصحیح و تعلیقات محمّدرضا شفیعی¬کدکنی. چاپ چهارم. تهران: انتشارات سخن.
فروزانفر، بدیع¬الزّمان. (1333). مآخذ قصص و تمثیلات مثنوی. چاپ اوّل. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
فروزانفر، بدیع¬الزّمان. (1385). مولانا جلال¬الدّین محمّد مشهور به مولوی. تهران: انتشارات معین.
فروزانفر، بدیع¬الزّمان. (1373). شرح¬مثنوی شریف. ج اوّل¬و¬دوم. چاپ هفتم. تهران: انتشارات علمی-فرهنگی.
کیرکگور، سورن. (1385). ترس و لرز. ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان. چاپ پنجم. تهران: نشر نی.
لامارک، پیتر. (1396). فلسفۀ ادبیات. ترجمۀ میثم محمّدامینی. چاپ اوّل. تهران: فرهنگ نشر نو.
مک¬کواری، جان. (1377). فلسفۀ وجودی. ترجمۀ محّدسعید حنایی کاشانی. تهران: انتشارات هرمس.
مک¬کواری، جان. (1396). مارتین هایدگر. ترجمۀ محمّدسعید حنایی کاشانی. تهران: انتشارات هرمس.
ملکیان، مصطفی. (1387). مشتاقی و مهجوری. چاپ سوم. تهران: نشر نگاه معاصر.
مولانا، جلال¬الدّین محمّد. (1393). فیه ما فیه. تصحیح بهمن نزهت؛ تهران: انتشارات سخن.
مولانا، جلال¬الدّین محمّد. (1393). مثنوی معنوی. مجلّد اوّل (دفتر اوّل و دوم). تصحیح مجدّد و ترجمه حسن لاهوتی. چاپ اوّل. تهران: میراث مکتوب.
نجفی، زهره. (1395). «بررسی و تفسیر رمزگان¬های متنی در داستان طوطی و بازرگان مثنوی». فنون ادبی. سال هشتم. ش ماره دوم (پیاپی15). تابستان. صص 191-200
وارنوک، مری. (1396). اگزیستانسیالیسم. ترجمۀ حسین کاظمی یزدی. چاپ اوّل. تهران: ماهگون.
وال، ژان. (1345). اندیشۀ هستی. ترجمه باقر پرهام. تهران: انتشارات کتابخانۀ طهوری.
هایدگر، مارتین. (1389). هستی و زمان. ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان. چاپ اول. تهران: نشر نی.
یاری گل¬درّه، سهیل. (1392). «منبعی دیگر برای حکایت طوطی و بازرگان». گزارش میراث. دورۀ دوم. سال هفتم. شماره سوم و چهارم. مرداد-آبان 1392. ص 62.
یاسپرس، کارل. (1377). عالم در تفکّر فلسفی. ترجمۀ محمد عبادیان. چاپ اوّل. تهران: نشر پرسش.
یاسپرس، کارل. (1383). کوره راه خرد. ترجمۀ مهبد ایرانی¬طلب. چاپ دوم. تهران: نشر قطره.
ارجاع به مقاله
طاهریق. ا. (2020). تجربۀ عرفانی در «موقعیّت های مرزی» و بازتاب آن در داستان طوطی و بازرگان. جستارهای نوین ادبی, 52(2), 55-29. https://doi.org/10.22067/jls.v0i0.83854
نوع مقاله
جستارهای نوین ادبی