##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

محمود عالی پور

چکیده

این نوشتار کوششی برای دریافت مفهوم دیگری از واژۀ «طبلِ­  باز» بوده که در فرهنگ ­ها وارد نشده است. هرچند که در لغت­نامه ­ها به معنا و کاربرد «طبلِ ­باز» به عنوان ابزاری برای شکار پرندگان، پرداخته ­اند، امّا جای­گیری این واژه در بیت زیر از شاهنامۀ فردوسی و ابهاماتی که برای شارحان شاهنامه به ­وجود آورده بود، بهانه‌ای شد که نگارنده جستاری تازه را دربارۀ این واژه پی­گیرد و ضمن بررسی معنای مضبوط در واژه­نامه­ ها، با ارائۀ شواهد گوناگون از آثار نظم ­و ­نثر متون فارسی ­و ­عربی، بیان کند که «طبلِ­ باز» تنها در شکارگاه استفاده نمی‌ شده است و می­توان کاربرد دیگری از این ابزار را در صحنه­ های نبرد متون حماسی، تاریخی و داستان­ ها مشاهده کرد.


فردوسی می­گوید:  



چو خورشید بر چرخ بگشاد راز




 




سپهدار جنگی بزد طبلِ باز



جزئیات مقاله

کلمات کلیدی

شاهنامۀ فردوسی, طبلِ باز, باز, شکار, نبرد

مراجع
ابن¬اسفندیار، بهاءالدین محمد. (1389). تاریخ طبرستان. تصحیح عباس اقبال آشتیانی. تهران: اساطیر.
ابن¬بلخی. (1385). فارسنامه. تصحیح گای لیسترانج و رینولد آلن نیکلسون. تهران: اساطیر.
ابن تغرى بردى، يوسف. (1392). النجوم الزاهرة في ملوك مصر و القاهرة. ج16. قاهره: وزارة الثقافة و الارشاد القومي، الموسسة المصرية العامة.
ابن¬طولون، محمدبن¬علی. (1404). اعلام¬الوری بمن ولی نائباً من¬الاتراک بدمشق¬الشام¬الکبری. چاپ دوم. تحقیق محمداحمد دهمان. دمشق: دارالفکر.
ابن¬فوطی، عبدالرزاق بن احمد. (1426). ¬الحوادث¬الجامعه. تحقیق بشار عوادمعروف و عماد عبدالسلام. قم: رشید.
ارّجانی، فرامرز بن خداد. (1363). سمک عیار. ج5. تصحیح پرویز ناتل خانلری. تهران: آگاه.
اسدی طوسی. (1354). گرشاسپ¬نامه. به¬اهتمام حبیب یغمائی. تهران: کتابخانۀ طهوری.
اسفزاری، معین¬الدین محمّد زمچی اسفزاری. (1339). روضات¬الجنات فی اوصاف مدینه¬الهرات. ج 2. تصحیح سید محمّدکاظم امام. تهران: دانشگاه تهران.
انوری، اوحدالدین علی بن محمد. (1347). دیوان. ج1. به¬اهتمام محمّدتقی مدرس رضوی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتب.
بازیارالعزیز بالله فاطمی. (1416). البَیزَره. چاپ دوم. تحقیق محمدکردعلی. بیروت: دار صادر.
بدرالدین¬العینی، محمود¬¬بن¬¬احمد. (1409). عقدالجمان فی¬ تاریخ اهل¬الزمان. ج4. تصحیح محمّد محمّدامین، قاهره: الهیئه¬المصریه العامه لکتاب.
بنداری، فتح بن علی. (1970). الشاهنامه. جزء ثانی. تصحیح عبدالوهاب عزام. تهران: کتابخانۀ اسلامی.
بیات، بایزید. (1382). تذکرۀ همایون و اکبر. تصحیح محمّدهدایت حسین. تهران: اساطیر.
بیغمی، محمّد بن احمد. (1341). داراب¬نامه. ج2. تصحیح ذبیح¬الله صفا. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
بیغمی، محمّد بن احمد. (1388). فیروزشاه¬نامه. به¬کوشش ایرج افشار و مهران افشاری. تهران: چشمه.
پادشاه، محمّد. (1336). فرهنگ آنندراج. ج4. زیر نظر محمّد دبیرسیاقی. تهران: کتابخانۀ خیام.
تاریخ آل سلجوق در آناطولی. (1377). تصحیح نادره جلالی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
تتوی، احمد بن نصرالله. (1382). تاریخ اَلفی. ج7. به¬تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: علمی و فرهنگی.
خالقی¬مطلق، جلال. (1389). یادداشت¬های شاهنامه. بخش چهارم. تهران: مرکز دایره¬المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش¬های ایرانی و اسلامی).
خزنداری، امیرشهاب¬الدین قرطای العزّی. (1426). تاریخ مجموع¬النوادر ممّا جری¬ للأوائل و الأواخر. ج1. تحقیق محمّد¬الحجیری و هورست هاین. بیروت: سلسله¬النشرات¬الاسلامیه.
خواجوی کرمانی. (1370). همای¬و¬همایون. چاپ دوم. تصحیح کمال عینی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
دانش¬پژوه، محمّدتقی. (1355). «موسیقی¬نامه». هنر و مردم. فروردین 1355. شمارۀ 162. صص 70- 62.
دهخدا، علی¬اکبر. (1373). فرهنگ دهخدا. ج9. تهران: دانشگاه تهران.
رامپوری، غیاث¬الدین محمّد. (1363). غیاث¬اللّغات. به¬کوشش منصور ثروت. تهران: امیرکبیر.
رجبی، محمّدعلی و دیگران. (1392). شاهنامۀ شاه طهماسبی. تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
رستگار فسایی، منصور. (1374). فارسنامۀ ابن بلخی/ توضیح و تحشیه. شیراز: بنیاد فارس¬شناسی.
رواقی، علی. (1390). فرهنگ شاهنامه. ج2. تهران: متن.
روملو، حسن. (1349). احسن¬التواریخ. به¬اهتمام عبدالحسین نوائی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
زجاجی. (1383). همایون¬نامه. نیمۀ دوم. تصحیح علی پیرنیا. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
سام¬میرزا صفوی. (1314). تحفۀ سامی. تصحیح وحید دستگردی. تهران: ارمغان.
ستایشگر، مهدی. (1375). واژه¬نامۀ موسیقی ایران¬زمین. ج2، تهران: اطلاعات.
ساوجی، سلمان. (1336). دیوان. به¬اهتمام منصور شفق. تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه.
شاهکارهای نگارگری ایران. (1384). تهران: موزۀ هنرهای معاصر و مؤسسه توسعه هنرهای تجسمی.
شاهنامۀ شاه طهماسب «هوتون». (1369). تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
شرف¬الدین علی یزدی. (1387). ظفرنامه، ج1. تصحیح سیّد سعید میرمحمّدصادق و عبدالحسین نوایی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
طرسوسی، ابوطاهر. (1380). ابومسلم¬نامه. به¬اهتمام حسین اسماعیلی. تهران: معین، فطره و نشر انجمن ایرانشناسی فرانسه.
ظهیرالدین فاریابی. (1337). دیوان. به¬کوشش تقی بینش. تهران: کتابفروشی باستان.
عبدالرزّاق سمرقندی، کمال¬الدین. (1372). مطلع سعدین و مجمع بحرین. ج2. تصحیح محمّد شفیع. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فخر مدبّر، محمّد بن منصور. (1346). آداب الحرب و الشجاعه. تصحیح احمد سهیلی خوانساری. تهران: اقبال.
فردوسی، ابوالقاسم. (1385). شاهنامه. ج2. به¬اهتمام توفیق هـ سبحانی. تهران: روزنه.
فردوسی، ابوالقاسم. (1386). شاهنامه. دفتر ششم. به¬کوشش جلال خالقی مطلق و محمود امیدسالار. تهران: مرکز دایره¬المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش¬های ایرانی و اسلامی).
فردوسی، ابوالقاسم. (1386). شاهنامه. دفتر هشتم. به¬کوشش جلال خالقی مطلق. تهران: مرکز دایره¬المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش¬های ایرانی و اسلامی).
فردوسی، ابوالقاسم. (1389). شاهنامه. دفتریکم. به¬کوشش جلال خالقی مطلق. تهران: مرکز دایره¬المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش¬های ایرانی و اسلامی).
فردوسی، ابوالقاسم. (1389). شاهنامه. دفترچهارم. به¬کوشش جلال خالقی مطلق. تهران: مرکز دایره¬المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش¬های ایرانی و اسلامی).
فردوسی، ابوالقاسم. (بی¬تا). شاهنامه. تهران: کتابخانه و چاپخانۀ بروخیم.
قاسمی¬حسینی¬گنابادی. (1387). شاه¬اسماعیل¬نامه. تصحیح جعفر شعاع کیهانی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
کزازی، میرجلال¬الدین. (1387). نامۀ باستان. ج 9، تهران: سمت.
مجمل¬التواریخ و القصص (1318). تصحیح ملک¬الشعرای بهار. تهران: چاپخانۀ خاور.
ملّاح، حسینعلی. (1376). فرهنگ سازها. تهران: کتاب¬سرا.
ناتل خانلری، پرویز. (1364). شهر سمک، تمدن و فرهنگ، آئين عياري، لغات، امثال و حكم. تهران: آگاه.
نسوی، ابوالحسن علی¬ بن احمد. (1354). بازنامه. تصحیح علی غروی. تهران: مرکز مردم¬شناسی ایرانی.
نظام¬الدین شامی. (1956). ظفرنامه. ج2. به سعی و اهتمام فلکس تاور. پراگ- چکوسلواکی: چاپخانۀ دولتی پداگوژیک.
نظامی¬گنجوی. (1376). خسرو و شیرین. تصحیح وحید دستگردی. تهران: قطره.
نفیسی، علی¬اکبر. (1343). فرهنگ نفیسی. ج3. تهران: کتابفروشی خیام.

Henry George Farmer. (jan, 1936).Turkish Instruments of Music in the Seventeenth Century. The journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. NO.1. pp 1. 43.
ارجاع به مقاله
عالی پورم. (2020). طبلِ باز: یک ابزار و دو کاربرد (با تکیه بر بیتی از شاهنامۀ فردوسی). جستارهای نوین ادبی, 52(4), 105-87. https://doi.org/10.22067/jls.v52i4.83932
نوع مقاله
جستارهای نوین ادبی