##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

مصطفی میردار رضایی سیاوش حق جو

چکیده

يكي از ویژگی­ های ممتاز و قابلیّت ­های برجستۀ غزل ­های چندضلعی حافظ، عوام­ فهم و خواص پسند بودن آن ­ها است و این ­که از دیر زمانی است مورد پسند همۀ طبقات فکری واقع شده ­­اند. در واقع، خواجه غزل ­هایش را به­گونه ­ای می­سروده که همۀ اقشار بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. راز و رمز این همه ­فهم بودن در بیان و بلاغت خاص و منحصر به ‌فرد شاعر نهفته است؛ یکی از آن رموز ویژه، بهره­ گیری خواجه از شگرد ترکیبی «کنایۀ ایهامی» است که از ادغام دو شگرد بلاغی، یکی از محدودۀ دانش بیان (کنایه) و دیگری از قلمرو دانش بدیع (ایهام) حاصل می­شود. کنایۀ موجود در این شگرد به آن بعدی عامه ­­فهم می­دهد و در ادامه، به واسطۀ حضور صناعت ایهام و به‌تبع، خاصیّت دوبعدی بودن و قابلیّت تکثیر مفهوم و مضمون و بالطبع توالد و زایش نگاره­ هایی مستقل از یکدیگر سبب خواص­پسند شدن آن می­شود. این مقاله که به روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از ابزار کتابخانه ­ای نوشته شده است، به معرّفی دوباره و بررسی شگرد آمیغی «کنایۀ ایهامی» و تأثیر آن بر ساختمان غزل ­های حافظ می­پردازد. نتیجۀ جستار، نشان ­دهندۀ وفور و حضور این شگرد ترکیبی در بدنۀ تصویرهای شعر حافظ است و نیز این­که خواجه توانسته با پیوند دو عنصر ادبی منفرد، از کنایه­ هایی معمولی و عامه­فهم، تصویرهایی دوگانه و ایهامی بیافریند. 

جزئیات مقاله

کلمات کلیدی

شگردهای منفرد, شگردهای ترکیبی, کنایه, ایهام, کنایۀ ایهامی

مراجع
تفتازانی هروی، سعدالدین مسعود. (1407 ه. ق). المطوّل فی شرح تخلیص المفتاح (افست از روی چاپ عثمانی 1330 ه. ق). کتابخانۀ آیت¬الله العظمی مرعشی نجفی. قم: ایران.
حافظ شيرازي، شمس¬الدّين محمّد. (1376). ديوان حافظ؛ بر اساس هشت نسخۀ كهن مورّخ به سال¬هاي 813 تا 827 هجري قمري. مجلّد اوّل. تدوين و تصحیح رشيد عيوضي. تهران: صدوق.
حافظ شيرازي، شمس الدّين محمّد. (1377). ديوان غزليات. نسخۀ دکتر قاسم غنی و محمّد قزوینی. تهران: مهرزاد.
حسن¬پور¬آلاشتی، حسین. (1384). طرز¬ تازه. تهران: انتشارات سخن.
حسن¬لي، كاووس. (1385). چشمۀ خورشيد. شيراز: نويد شيراز.
حق¬جو، سیاوش. (1381). «پیشنهاد برافزودن دو فن دیگر بر فنون چهارگانۀ علم بیان». در مجموعه مقاله¬های نخستین گردهمایی پژوهش¬های زبان و ادب فارسی (جلد اوّل: 427 ـ 419). به کوشش دکتر محمّد دانشگر. تهران: مرکز بین¬المللی تحقیقات زبان و ادبیات فارسی و ایران¬شناسی دانشگاه تربیت مدرّس.
حق¬جو، سیاوش. (1390). «طرف وقوع و شگردهای ادبی ناشناخته». فصلنامۀ جستارهای ادبی. (8). دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.
خرّمشاهي، بهاءالدّين. (1367). حافظ¬نامه. بخش اوّل. چاپ دوّم. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي و انتشارات سروش.
خطیب قزوینی، محمدبن عبدالرحمن. (1302 ه. ق). تلخیص المفتاح فی المعانی و البیان و البدیع. طبع داغر. بیروت.
دادبه، اصغر. (1380). ایهام. در دایره¬المعارف بزرگ اسلامی زیر نظر سیّد کاظم بجنوردی. جلد 10. تهران: بنیاد دایره¬المعارف بزرگ اسلامی.
ذوالرياستين، محمّد. (1379). فرهنگ واژه¬هاي ايهامي در اشعار حافظ. چاپ اوّل. تهران: آثار مرجع فرزان.
زرّین¬کوب، عبدالحسین. (1383). از گذشتۀ ادبی ایران. چاپ دوّم. تهران: سخن.
زرّین¬کوب، عبدالحسین. (1363). سیری در شعر فارسی. تهران: مؤسسۀ انتشارات نوین.
سکّاکی، ابویعقوب یوسف. (1348 ه. ق). مفتاح العلوم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا. (1392). زبان شعر در نثر صوفیه. چاپ سوّم. تهران: انتشارات سخن.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا. (1387). صورخیال در شعر فارسی. چاپ دوازدهم. تهران: نشر آگاه.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا. (1388). موسيقي شعر. چاپ یازدهم. تهران: آگاه.
شفیعیون، سعید. (1387). زلالی خوانساری و سبک هندی (بررسی جایگاه زلالی در شعر قرن یازدهم همراه¬های شعر او). تهران: انتشارات سخن.
شمیسا، سیروس. (1383). بیان و معانی. چاپ هشتم. تهران: انتشارات فردوسی.
شمیسا، سیروس. (1382). سبک¬شناسی شعر. چاپ ششم. تهران: انتشارات فردوسی.
طوسی، ادیب. (1367). «مقایسۀ بین شعر سعدی و حافظ». مقالاتی دربارۀ شعر و زندگی حافظ. به کوشش منصور رستگار فسایی. کنگرۀ جهانی سعدی و حافظ. چاپ چهارم. تهران: نشر جامی.
فريد، طاهره. (1367). ايهامات ديوان حافظ. چاپ اوّل. تهران: طرح نو.
میردار رضایی، مصطفی. (1391). ابعاد کنایه در غزلیات صائب. پایان¬نامۀ کارشناسی ارشد. به راهنمایی سیاوش حق¬جو. دانشگاه مازندران.
میردار رضایی، مصطفی. (1397). فرآیند تکوین و تکامل تصویر از سبک خراسانی تا سبک هندی با تکیه بر شگردهای ترکیبی. رسالۀ دکتری. به راهنمایی سیاوش حق¬جو. دانشگاه مازندران.
ارجاع به مقاله
میردار رضاییم., & حق جوس. (2020). بررسی شگرد ترکیبی کنایۀ ایهامی در غزل های حافظ (دقیقه ای در رمزگشایی عوام فهم و خواص پسندی شعر حافظ). جستارهای نوین ادبی, 53(1), 17-1. https://doi.org/10.22067/jls.v0i0.84658
نوع مقاله
جستارهای نوین ادبی