The Hadith of the Claimants and the Imagination of the Colleagues (A Study of the Dispute between Hafez and ʿAzod Sarrāf)

Document Type : Research Article

Author

Amir Afshin Farhadian

Assistant professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.

10.22067/jls.2025.92729.1690

Abstract

Before the discovery of the unique manuscript of ʿAzod Sarrāf’s divan, his poetry, including his versified Sindbadnameh, was attributed to ʿAzod Yazdi. His independent identity also remained unknown. It is now established that ʿAzod Sarrāf was a later poet than ʿAzod Yazdi. He was a contemporary of Ḥafez and held an administrative position at the court of the Muzaffarids for years. Their divans contain mutual remonstrances, implying accusations of plagiarism. The striking similarities and shared motifs in the poetry of Ḥāfeẓ and ʿAzod Sarrāf suggest an inevitable rivalry and contention between them. It appears that the most prominent instance of the term moddaʿī (claimant) in Hafez’s poetry refers to ʿAzod Sarrāf. The resemblance between ʿAzod and Ḥafeẓ is not limited to their poetry; both held official positions in the Muzaffarid administration, their birth and death occurred within close temporal proximity, and it is highly probable that they were born in the same city. Examining the life and poetry of ʿAzod Sarrāf not only sheds light on a forgotten poet but also provides valuable insights into Ḥafeẓ’s standing within the Muzaffarid court and his literary conflicts with contemporary poets. This study, through a descriptive-analytical approach and content analysis, explores for the first time the dimensions of ʿAzod and Ḥafeẓ’s rivalry as reflected in their verses.

Keywords

ʿAzod Ṣarraf

Claimant

Hafez

Plagiarism

Subjects

• Literary Studies

---

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0
International License (CC BY 4.0). https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

References

ابن‌یمین، ف. م. (1364). دیوان ابن یمین فریومدی. به تصحیح حسین‌علی باستانی‌راد، تهران: کتابخانۀ سنائی.

اسلامی ندوشن، م. ع. (1382). تأمل در حافظ: بررسی هفتادوهفت غزل در ارتباط با تاریخ و فرهنگ ایران، تهران: یزدان.

افشین‌وفایی، م. (1389). معرفی و نقد تازه‌های نشر: دیوان عضد (سرایندۀ ناشناختۀ سدۀ 8 ق).مجلۀ بخارا، شماره 77 و 78. مهر و دی 1389.صص 593-570.

ایشانی، ط. (1397). اشعار انتقادی - اجتماعی حافظ. تهران: دولت علم.

بهزادی اندوهجردی، ح.، و قوجه‌زاده، ع. ر. (1393). عضد یزدی و دیوان نویافتۀ او. آیینۀ میراث، 12 (2) (پیاپی 55). اسفند 1393. صص 48-25.

جنگ اسکندر میرزا، نسخۀ خطی شمارۀ Add.27261 کتابخانۀ موزۀ بریتانیا و میکروفیلم آن به شمارۀ 24 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.

حافظ، شمس‌الدین م. (1390). دیوان خواجه شمس‌الدین محمدحافظ‌شیرازی. به اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران: زوار.

حافظ ابرو، ش. (1380). زبده التواریخ، به تصحیح کمال حاج سید جوادی، تهران: طبع و نشر.

حمیدیان، س. (1392). شرح شوق، شرح و تحلیل اشعار حافظ، تهران: نشر قطره.

خاقانی، ا. ا. (1357). دیوان خاقانی شروانی. به تصحیح علی عبدالرسولی، تهران: انتشارات مروی.

ختمی لاهوری، ع. (1391). شرح عرفانی غزل‌های حافظ. به تصحیح بهاءالدین خرمشاهی و همکاران، تهران: قطره.

دهخدا، ع. ‌ا. (1377). لغت‌نامه، دانشگاه تهران: موسسه دهخدا.

رازی، ش. م. ق. (1336). المعجم فی معاییر اشعار العجم. به تصحیح مدرس رضوی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ریاحی، م. ا. (1395). گل‌گشت: در شعر و اندیشۀ حافظ، تهران: علمی.

زرکوب شیرازی، م. ا. (1350). شیرازنامه. به تصحیح اسماعیل واعظ جوادی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

ساوجی، س. (1371). دیوان سلمان ساوجی. به تصحیح ابوالقاسم حالت، تهران: انتشارات ما.

ستوده، ح. ‌ق. (1346). تاریخ آل مظفر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

سعدی، م. ع. (1369). کلیّات سعدی. به تصحیح محمدعلی فروغی، تهران: امیرکبیر.

سمرقندی، ک. ع. (1383). مطلع سعدین و مجمع بحرین. به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

سوداچی، ا.، و دبیران، ح. (1395). «بررسی مفاهیم و مضامین مشترک میان عضد و حافظ»، در مجموعه مقالات یازدهمین همایش بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، آبان 1395. صص 742-709.

سودی بسنوی، م. (1366). شرح سودی بر حافظ. ترجمۀ عصمت ستارزاده، تهران: زرین و نگاه.

سوربهاری هندی، ع. ا. کشف اللغات و الاصطلاحات. تهران: کتابخانۀ مجلس. شمارۀ 31527. [نسخۀ خطی] قرن 10 ق.

سهسرامی، م. ک. (1366). روابط رسمی و آموزش فرهنگی زبان و ادبیات فارسی در بنگلادش. در مصطفی اسلامیه (ویراستار). مسائل زبان فارسی در هند و پاکستان و بنگلادش: مجموعه سخنرانی‌های سومین سمینار زبان فارسی 24 تا 28 خرداد 1365. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. 1366. صص 107-101.

شمیسا، س. (1395). یادداشت‌های حافظ، تهران: میترا.

صدیقیان، م.، و میرعابدینی، ا.. (1388). فرهنگ واژه‌نمای حافظ به انضمام: فرهنگ بسامدی. تهران: روزنه.

صفا، ذ. (1355). تاریخ ادبیات در ایران، تهران: فردوس.

ضیائی حبیب‌آبادی، ف. (1390). حافظ و عضد، در نشریه گزارش میراث، ش.45 خرداد و تیر 1390. صص 28-16.

عبید زاکانی، ن. (1343). کلیات عبید زاکانی. به تصحیح پرویز اتابکی، تهران: زوار.

عضد [صرّاف]. (1381). سندبادنامۀ منظوم. به تصحیح محمدجعفر محجوب، تهران: توس.

عضد [صرّاف]. (1389). دیوان عضد (سرایندۀ ناشناختۀ سدۀ 8 قمری). به تصحیح علیرضا قوجه‌زاده، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

عمادی حائری، م. (1388). سادات هزارجریب، سلسله‌ای شیعی در شرق مازندران. در ضمیمۀ شماره 18 مجلۀ آینه میراث، 7، 1388. صص 3-79.

فاروقی، ا. ق. فرهنگ ابراهیمی «شرف‌نامۀ منیری». تهران: کتابخانۀ مجلس. شمارۀ 4472. [نسخۀ خطی] تألیف 877 ق.

فرزاد، م. (1347). جامع نسخ حافظ، در جستجوی حافظ صحیح، شیراز: انتشارات دانشگاه پهلوی (کانون جهانی حافظ‌شناسی).

فیضی سرهندی، ا. (1337). مدار الافاضل. به تصحیح محمد باقر، لاهور: انتشارات دانشگاه پنجاب.

قزوینی، م. (1363). یادداشت‌های قزوینی. به کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر.

لطائف الحقائق رشیدالدین طبیب با مقدمۀ جامع التصانیف، نسخۀ عکسی شماره 837 و میکروفیلم شمارۀ 412، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.

لیمبرت، ج. (2004). تاریخ شیراز در عصر حافظ، شکوه و جلال یک شهر ایرانی در سده‌های میانه. ترجمۀ محمداسماعیل فلزی، تهران: زوار. 1386 ش.

مستوفی بافقی، م. م. (1385). جامع مفیدی. به تصحیح ایرج افشار، تهران: علمی.

مهدوی، ا.، و افشار، ا. (1365). فهرست جنگ اسکندرمیرزا تیموری. فرهنگ ایران‌زمین، شماره 26. بهار 1365. صص 205-190.

ناشناخته. (1389). مجمل التواریخ و القصص. به تصحیح محمدتقی بهار، تهران: اساطیر.

نخجوانی، م. ه. (1350). دستور الکاتب فی تعیین المراتب. به تصحیح عبدالکریم علی‌اوغلی علی‌زاده، مسکو: انستیتوی خاورشناسی.

نیساری، س. (1385). دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.

هروی، ح. ‌ع.(1392). شرح غزل‌های حافظ، تهران: فرهنگ نشر نو.

همایون‌فرخ، ر..(1354). حافظ خراباتی، تهران: اساطیر.

یزدی، ج. ع. (1366). دیوان جلال‌الدین عضد یزدی. به تصحیح احمد کرمی، تهران: تالار کتاب.

یعقوبی، ر. (1397). مدّعی. در: دانش‌نامۀ حافظ و حافظ‌پژوهی، تهران: مؤسسۀ فرهنگی هنری نخستان پارسی. ج 4. صص 2251-‏2252.