جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

ساخت تأکیدی ـ بلاغیِ مفهوم «شمول» در زبان فارسی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
دانشگاه شهید مدنی آذربایجان
چکیده
در زبان فارسی برای این­که گوینده ساختِ نحویِ کلام را مطابق موقعیتِ کاربردی و اقتضای حال مخاطب درآورد، افزون بر استفاده از فرایندِ جابه­جاییِ اجزا، فرایندِ تغییر ساخت و صورت نیز کاربردی اساسی دارد. یکی از مواردی که با بهره­گیری از این فرایندِ تغییر ساخت و صورت، بیان ساده و اولیۀ کلام به ساختِ مؤکّد تبدیل می­شود، مفهوم شمول است. حالتِ عادی و بیان سادۀ این مفهوم با نشانه­ هایی مانندِ «هر» و «همه» همراه است یا این­که می­تواند همراه باشد. این صورتِ ساده در موقعیت­ هایی که به تأکیدِ بر موضوع و رفعِ شکّ و تردید از مخاطب نیاز باشد، با سازوکارهای نحوی تغییراتی در ساختِ اولیه و سادۀ جمله ایجاد می­شود که حاصلِ آن، ساخت نحویِ دیگری خواهد بود که مفهومِ مورد نظر را با تأکید بیان می­کند. در این مقاله، به روش تحلیلی، با ذکر نمونه­هایی از آثار ادبی ماهیّت و وضعیتِ ساختِ مؤکّد از بیان شمول بررسی و چگونگیِ تبدیلِ این مفهوم از ساختِ ساده به ساختِ مؤکّد نیز تشریح می­شود. حاصل کار نشان می­دهد که در زبان فارسی برای بیان مؤکّد و مبالغه ‌آمیز مفهوم شمول، از ظرفیت تغییر ساخت نحوی استفاده می‌شود و این ظرفیت تغییر ساخت نسبت به استفاده از قیدهای تأکیدی کاربردی‌تر است؛ همچنین مشخص شد که چگونگیِ تغییر در ساخت نحویِ شمول برای تبدیل بیانِ ساده و ابتداییِ موضوع به حالتِ مؤکّد در انواع جملات یکسان است و غیر از تفاوت­هایی جزئی، بیان شمول در جملات ساده و مرکّب و در دو حالتِ سلبی و ایجابی از یک قاعدۀ کلّی پیروی می­کند.
کلیدواژه‌ها

انوری ابیوردی، اوحدالدین علی‌بن‌محمد. (1372). دیوان (2جلدی). به اهتمام محمدتقی مدرّس رضوی. تهران: علمی و فرهنگی.
بیهقی، ابوالفضل محمدبن‌حسین. (1374). تاریخ بیهقی. تصحیح علی اکبر فیاض. چاپ چهارم. تهران: علم.
حافظ، شمس‌الدین محمد. (1362). دیوان حافظ. تصحیح پرویز ناتل خانلری. چاپ اول. تهران: خوارزمی.
رضانژاد، غلامحسین. (1367). اصول علم بلاغت در زبان فارسی. چاپ اول. تهران: الزهراء.
سعدی، مصلح‌الدین. (1394). غزل‌های سعدی. تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی. چاپ دوم. تهران: سخن.
سعدی، مصلح‌الدین. (1384 الف). بوستان سعدی. تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی. چاپ هشتم. تهران: خوارزمی.
سعدی، مصلح‌الدین. (1384 ب). گلستان سعدی. تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی. چاپ هفتم. تهران: خوارزمی.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا. (1376). موسیقی شعر. چاپ پنجم. تهران: آگه.
فتوحی، محمود. (1392). سبک‌شناسی. چاپ دوم. تهران: سخن.
فرشیدورد، خسرو. (1354). مقالۀ «تأکید و قصر در زبان فارسی 1». مجلۀ گوهر. شمارۀ 29. صص 385 ـ 389.
کیکاووس‌بن‌اسکندر، عنصرالمعالی. (1352). قابوسنامه. تحصیح غلامحسین یوسفی. چاپ دوم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
محمدی، فرهاد. (1397). درآمدی بر بلاغت زبان فارسی بر پایۀ سخن سعدی. چاپ اول. تهران: پژوهش روزگار.
مولوی، جلال‌الدین محمد. (1386). مثنوی‌معنوی. چاپ چهارم. تهران: هرمس.
مولوی، جلال‌الدین محمد. (1363). کلیّات شمس. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ سوم. تهران: امیرکبیر.
میهنی، محمد بن منوّر. (1376). اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید (2جلد). مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. چاپ چهارم. تهران: آگه.
ناتل‌خانلری، پرویز. (1366). تاریخ زبان فارسی (ج3). چاپ سوم. تهران: نشر نو.
نادرپور، نادر. (1382). مجموعه اشعار. چاپ دوم. تهران: انتشارات نگاه.
ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین. (1357). دیوان اشعار. به اهتمام مجتبی مینوی و مهدی محقق. تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل با همکاری دانشگاه تهران.
نظامی، الیاس بن یوسف. (1387). هفت پیکر. تصحیح حسن‌وحید دستگردی. به کوشش سعید حمیدیان. چاپ هفتم. تهران: قطره.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 18 بهمن 1397
  • تاریخ بازنگری 25 شهریور 1398
  • تاریخ پذیرش 15 مهر 1398