جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

سازوکارهای قدرت فوکویی و موقعیت کافکایی در رمان «شهربندان»

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
دانشگاه گیلان
چکیده
در اندیشه فوکو، قدرت فرایندی است که در همة مناسبات و در ظریف ­ترین سازوکارهای تبادل اجتماعی جریان دارد و بر آن‌ها تأثیر می­گذارد. قدرت، شبکه مولدی است که از تعدد روابط نیروهایی می­­آید که به­واسطه آن ‌ها به اهداف خود می­رسد. فرایند قدرت با تکنولوژی انضباطی بر جزئی ­ترین رفتار، حرکات و عملکرد سوژه­ها نظارت دارد؛ اصل رؤیت ­پذیری، نگاه پایگان­ مند، نظارت مستمر و... امکان اجرایی شدن مجازات انضباطی را محقق می­سازد که هدفش تربیت بدن­ های رام و هنجارمندکردن سوژه ­هاست. موقعیت کافکایی، تصویرگر رابطه­ای خاص از انسان مدرن و جهان است؛ رابطه­ای که در آن، فرد نه‌ تنها قهرمان نیست بلکه شخصی ­ترین وجوه زندگی ­اش، زیر نگاه مغناطیسی مراجع قدرت است، فضایی پلیسی و جاسوس ­وار، هم هویت فردی قهرمان داستان را می­بلعد و هم راه­ های برون­رفت از موقعیت را بر او می­بندد. جستار حاضر با توجه به اشتراک و هم ­سانی زیرساخت، مؤلفه­ها و کارکرد قدرت فوکویی و موقعیت کافکایی، به تحلیل رمان «شهربندان» جواد مجابی از دو منظر فوق می­پردازد. «شهربندان» جواد مجابی همان شهرزندان است؛ به تعبیر راوی: شهری ساکت، ظلمانی، محصور در سیمان و فلز، بی ­همهمه­ای. پژوهش حاضر نشان می­دهد که با چه سازوکاری، همه شهروندان (شاگرد رستوران، پاسبان، قاضی و جاروکش) بازوان توانمند قدرت هستند و نقش جاسوسی و دیده ­بانی قدرت را در الگوی سلسله­ مراتبی به­دقت انجام می­دهند. در فرایند اعمال قدرت، ابتدا خانواده­ قهرمان داستان و سپس کارت شناسایی و درنهایت نام­ و هویتش گرفته می­شود، شخصیت او را به یک شماره پرونده تقلیل می­دهند و او را چون یک زندانی با شماره پرونده ­اش (360) صدا می­زنند. فرایند قدرت با سوژه ­سازی، تنبیه، جرم­ تراشی و برچسب ­زنی به دنبال ساختن یک شهروند مطیع از قهرمان داستان است، همچنین در جستار حاضر، نقاط مقاومت فوکویی و کافکایی نیز بررسی می­شود.
کلیدواژه‌ها

اکو، اومبرتو. (1386). «زبان، قدرت، نیرو». نقد ادبی نو. ترجمه بابک سید حسینی. ارغنون4. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.67-82.
بارث، ل. (1379). «میشل فوکو: تربیت کردن روح شخصی». متفکران بزرگ جامعه‌شناسی. گردآورنده رابر استونز. ترجمه مهرداد میردامادی. تهران: مرکز.
بلاکهام، ه. ج. (1376). شش متفکر اگزیستانسیالیست. ترجمه محسن کریمی. تهران: مرکز.
تورن، آلن. (1380). نقد مدرنیته. ترجمه مرتضی مردیها. تهران: گام نو.
خالقی، احمد. (1385). قدرت، زبان، زندگی روزمره در گفتمان فلسفی- سیاسی معاصر. تهران: گام نو.
دریفوس، هیوبرت و رابینو، پل. (1385). میشل فوکو؛ فراسوی ساختگرایی و هرمنوتیک. ترجمه حسین بشیریه. تهران: نی.
دلوز، ژیل. (1393). «دو سخنرانی». نقد و قدرت (بازآفرینی مناظره فوکو و هابرماس). گردآورنده و ویراستار مایکل کلیی. تهران: اختران.25-64.
دلوز، ژیل. (1394). فوکو. ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
سناپور، حسین. (1386). جادوهای داستان (چهار جستار داستان‌نویسی). تهران: چشمه.
صادقی فسایی، س. و ستار. پ. (1390). «جرم: برساخته ذهنیت. گفتمان و قدرت». فصلنامه پژوهش حقوق. شماره 33. 219-232.
ضیمران، محمد. (1387). میشل فوکو: دانش و قدرت. تهران: هرمس.
فوکو، میشل. (1385). «سوژه و قدرت». میشل فوکو؛ فراسوی ساختگرایی و هرمنوتیک. ترجمه حسین بشیریه. تهران: نی.343-365.
فوکو، میشل. (1388). مراقبت و تنبیه: تولد زندان. ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
فوکو، میشل. (1393). نقد و قدرت (باز آفرینی مناظره فوکو و هابرماس). گردآورنده و ویراستار مایکل کلیی. تهران: اختران.
فونتاناـ جیوستی، گوردانا. (1396). فوکو برای معماران. ترجمه احسان حنیف. تهران: کتاب فکر نو.
فیسک، جان. (1386). «فرهنگ و ایدئولوژی». فرهنگ و زندگی روزمره (2). ترجمه مژگان برومند. ارغنون20. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.117-126.
کافکا، فرانتس. (1371). محاکمه. ترجمه جلال الدین اعلم. تهران: نیلوفر.
کافکا، فرانتس. (1378). مسخ. ترجمه صادق هدایت. تهران: زریاب.
کافکا، فرانتس. (1387). قصر. ترجمه جلال الدین اعلم. تهران: نیلوفر.
کوندرا، میلان. (1380). هنر رمان. ترجمه پرویز همایون‌پور. تهران: گفتار.
کوندرا، میلان. (1385). وصایای تحریف شده. ترجمه کاوه باسمنجی. تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
مارسل، گابریل. (1388). انسان مسئله‌گون. ترجمه بیتا شمسینی. تهران: ققنوس.
مجابی، جواد. (1392). شهربندان. تهران: افراز.
مکاریک، ایرنا ریما. (1385). دانش‌نامه نظریه‌های ادبی معاصر. ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: آگه.
میلر، پیتر. (1384). سوژه، استیلا، قدرت. ترجمه نیکوسرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
میلز، سارا. (1392). گفتمان. ترجمه فتاح محمدی. زنجان: هزاره سوم.
نوذری، حسین‌علی. (1380). مجموعه مقالات مدرنیته و مدرنیسم. تهران: نقش جهان.
هاوثورن، ج. (1380). «مدرنیسم و پست مدرنیسم: رمان و نظریه ادبی». پست‌مدرنیته و پست‌مدرنیسم. ترجمه حسینعلی نوذری. تهران: نقش جهان.129-150.
یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز. (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نی.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 21 آبان 1397
  • تاریخ بازنگری 22 بهمن 1398
  • تاریخ پذیرش 04 اسفند 1398