رسالۀ فارسی سرقات شعری از فخری هروی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده

هادی بیدکی

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

10.22067/jls.2025.91847.1678

چکیده

سرقت ادبی یکی از موضوعات مهم و سابقه‌دار نقد ادبی است که برخی از بلاغیون فارسی‌زبان به تأثیر از آثار بلاغی عربی به‌اختصار و در ضمن مباحث علم بدیع به آن پرداخته‌اند، اما رسالۀ سرقات شعری نخستین اثر فارسی است که فخری هروی آن را هم به شکل کتابی مستقل و هم با وسعت مطالب و شواهد این موضوع بین سال‌های 940-962 ق در سرزمین سند تألیف و به نام حاکم آنجا، شاه حسن ارغون درآورده است. از این رساله یک نسخۀ عکسی در کتابخانۀ مرعشی قم و یک نسخۀ خطی در دارالکتب قاهره با عنوان تضمینات محفوظ است. فخری در رسالۀ خود انواع روش‌های سرقت شعری را در چهار قسم تصرف، توارد، تضمین و تکلف ذکر کرده که برخی از این اقسام شامل انواع جزئی‌تر و بیشترین مطالب دربارۀ تصرف است. او از برخی آثار بلاغی عربی نیز دربارۀ سرقت شعری استفاده کرده، اما برای ذکر شواهد اقسام سرقت و روش‌های آن از سروده‌های فارسی قرن‌های 4-10 ق بهره برده است. معرفی و تصحیح رسالۀ فخری از چند جهت اهمیت دارد: 1- آشنایی با اقسام چهارگانۀ سرقات شعری نزد فارسی‌زبانان 2- تشخیص شاعران تأثیرگذار و برخی از اشعار مؤثر آن‌ها 3- تعیین سرایندگان تأثیرپذیر و تکنیک‌های آنان در مواجهه با اشعار دیگران 4- مقایسۀ تطبیقی مسئلۀ سرقت شعری در بلاغت فارسی و عربی. در انتهای مقاله نیز به ضرورت و روش تصحیح و تحقیق سرقات شعری اشاره شده است.

کلیدواژه‌ها

سرقات شعری

فخری هروی

سرقت ادبی

موضوعات

• تتبعات ادبی

---

Authors retain the copyright and full publishing rights. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

مراجع

جلیلی تقویان، م. (1392). «بررسی مفهوم سرقت ادبی در بلاغت اسلامی». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد. با راهنمایی عبدالله رادمرد و مشاورۀ احسان قبول.

حافظیان بابلی، ا. (1387). فهرست نسخه‌های عکسی کتابخانۀ بزرگ حضرت آیةالله العظمی مرعشی نجفی. ج 3. کتابخانۀ بزرگ حضرت آیةالله العظمی مرعشی نجفی.

درایتی، م. (1390). فهرستگان نسخه‌های خطی ایران: فنخا. ج 30، 36.  سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی.

دهخدا، ع. ‌ا. (1384). لغتنامه. مؤسسۀ دهخدای دانشگاه تهران [CD ROM].

زرین‌کوب، ع. (1361). نقد ادبی. ج 1. چ 3.  امیرکبیر.

فخری هروی، م.  ا. (1401). مجلس‌آرای. تصحیح و تحقیق هادی بیدکی. بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری سخن.

فخری هروی، م. ا. (ز. 970 ق). تضمینات. [نسخۀ عکسی]. کتابخانۀ عمومی آیةالله مرعشی. شمارۀ نسخه 11/ 1135. [نسخۀ عکسی] تألیف 940-962 ق، کتابت قرن 10 ق.

قزوینی، م. (1324). تحقیق در اشعار حافظ: بعضی تضمین‌های حافظ. یادگار. س 1، ش 9، صص 65-78.

مبشر الطرازی، ن. (1966). فهرس المخطوطات الفارسیة التی تقتنیها دارالکتب حتی عام 1936 م. القسم الاول. مطبعة دارالکتب.

همایی، ج. (1389). فنون بلاغت و صناعات ادبی. اهورا.