جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

حدیث مدّعیان و خیال همکاران (نگاهی به مناقشۀ حافظ و عضد صرّاف)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
چکیده
تا پیش از یافته شدن نسخۀ یگانه‌شناخت دیوان عضد صرّاف، اشعار او ازجمله سندبادنامۀ منظومش در شمار سروده‌های عضد یزدی قلمداد می‌شد. هویّت مستقل او نیز ناشناخته باقی مانده بود. اکنون می‌دانیم که عضد صرّاف، شاعری متأخّر از عضد یزدی است. صرّاف معاصر حافظ بوده و سال‌ها در دربار آل مظفّر شغل دیوانی داشته است. در دیوان هر دو شاعر تعاریضی نسبت به یک‌دیگر دیده می‌شود که متضمّن اتّهام انتحال است. وجود مشابهات و اشتراکات چشم‌گیر در دیوان حافظ و عضد صرّاف بروز منافسه و مناقشه میان ایشان را اجتناب‌ناپذیر می‌نماید. به نظر می‌رسد که بارزترین مصداق تعبیر «مدّعی» در اشعار حافظ، عضد صرّاف باشد. شباهت میان عضد و حافظ به سروده‌های ایشان محدود نیست. هر دو در دستگاه مظفریان صاحب مسند بوده‌اند. تولد و وفات هر دو در زمانی نزدیک به یکدیگر روی داده است و به احتمال قوی مولد هر دو نیز یکی است. تأمّل در زندگی و شعر عضد صرّاف افزون بر آن که موجبات شناخت بیشتر یک شاعر فراموش‌شده را فراهم می‌آورد، اطلاعات ارزشمندی دربارۀ جایگاه حافظ در دستگاه مظفریان و نیز چالش‌های او با برخی شاعران هم‌عصرش، به دست می‌دهد. در این جستار با روش تحلیل محتوا و به شیوۀ توصیفی-تحلیلی برای نخستین بار ابعاد مناقشۀ عضد و حافظ را از تضاعیف سروده‌هایشان جستجو می‌کنیم.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0
International License (CC BY 4.0). https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

ابن‌یمین، ف. م. (1364). دیوان ابن یمین فریومدی. به تصحیح حسین‌علی باستانی‌راد، تهران: کتابخانۀ سنائی.
اسلامی ندوشن، م. ع. (1382). تأمل در حافظ: بررسی هفتادوهفت غزل در ارتباط با تاریخ و فرهنگ ایران، تهران: یزدان.
افشین‌وفایی، م. (1389). معرفی و نقد تازه‌های نشر: دیوان عضد (سرایندۀ ناشناختۀ سدۀ 8 ق).مجلۀ بخارا، شماره 77 و 78. مهر و دی 1389.صص 593-570.
ایشانی، ط. (1397). اشعار انتقادی - اجتماعی حافظ. تهران: دولت علم.
بهزادی اندوهجردی، ح.، و قوجه‌زاده، ع. ر. (1393). عضد یزدی و دیوان نویافتۀ او. آیینۀ میراث، 12 (2) (پیاپی 55). اسفند 1393. صص 48-25.
جنگ اسکندر میرزا، نسخۀ خطی شمارۀ Add.27261 کتابخانۀ موزۀ بریتانیا و میکروفیلم آن به شمارۀ 24 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
حافظ، شمس‌الدین م. (1390). دیوان خواجه شمس‌الدین محمدحافظ‌شیرازی. به اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران: زوار.
حافظ ابرو، ش. (1380). زبده التواریخ، به تصحیح کمال حاج سید جوادی، تهران: طبع و نشر.
حمیدیان، س. (1392). شرح شوق، شرح و تحلیل اشعار حافظ، تهران: نشر قطره.
خاقانی، ا. ا. (1357). دیوان خاقانی شروانی. به تصحیح علی عبدالرسولی، تهران: انتشارات مروی.
ختمی لاهوری، ع. (1391). شرح عرفانی غزل‌های حافظ. به تصحیح بهاءالدین خرمشاهی و همکاران، تهران: قطره.
دهخدا، ع. ‌ا. (1377). لغت‌نامه، دانشگاه تهران: موسسه دهخدا.
رازی، ش. م. ق. (1336). المعجم فی معاییر اشعار العجم. به تصحیح مدرس رضوی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ریاحی، م. ا. (1395). گل‌گشت: در شعر و اندیشۀ حافظ، تهران: علمی.
زرکوب شیرازی، م. ا. (1350). شیرازنامه. به تصحیح اسماعیل واعظ جوادی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
ساوجی، س. (1371). دیوان سلمان ساوجی. به تصحیح ابوالقاسم حالت، تهران: انتشارات ما.
ستوده، ح. ‌ق. (1346). تاریخ آل مظفر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سعدی، م. ع. (1369). کلیّات سعدی. به تصحیح محمدعلی فروغی، تهران: امیرکبیر.
سمرقندی، ک. ع. (1383). مطلع سعدین و مجمع بحرین. به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سوداچی، ا.، و دبیران، ح. (1395). «بررسی مفاهیم و مضامین مشترک میان عضد و حافظ»، در مجموعه مقالات یازدهمین همایش بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، آبان 1395. صص 742-709.
سودی بسنوی، م. (1366). شرح سودی بر حافظ. ترجمۀ عصمت ستارزاده، تهران: زرین و نگاه.
سوربهاری هندی، ع. ا. کشف اللغات و الاصطلاحات. تهران: کتابخانۀ مجلس. شمارۀ 31527. [نسخۀ خطی] قرن 10 ق.
سهسرامی، م. ک. (1366). روابط رسمی و آموزش فرهنگی زبان و ادبیات فارسی در بنگلادش. در مصطفی اسلامیه (ویراستار). مسائل زبان فارسی در هند و پاکستان و بنگلادش: مجموعه سخنرانی‌های سومین سمینار زبان فارسی 24 تا 28 خرداد 1365. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. 1366. صص 107-101.
شمیسا، س. (1395). یادداشت‌های حافظ، تهران: میترا.
صدیقیان، م.، و میرعابدینی، ا.. (1388). فرهنگ واژه‌نمای حافظ به انضمام: فرهنگ بسامدی. تهران: روزنه.
صفا، ذ. (1355). تاریخ ادبیات در ایران، تهران: فردوس.
ضیائی حبیب‌آبادی، ف. (1390). حافظ و عضد، در نشریه گزارش میراث، ش.45 خرداد و تیر 1390. صص 28-16.
عبید زاکانی، ن. (1343). کلیات عبید زاکانی. به تصحیح پرویز اتابکی، تهران: زوار.
عضد [صرّاف]. (1381). سندبادنامۀ منظوم. به تصحیح محمدجعفر محجوب، تهران: توس.
عضد [صرّاف]. (1389). دیوان عضد (سرایندۀ ناشناختۀ سدۀ 8 قمری). به تصحیح علیرضا قوجه‌زاده، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
عمادی حائری، م. (1388). سادات هزارجریب، سلسله‌ای شیعی در شرق مازندران. در ضمیمۀ شماره 18 مجلۀ آینه میراث، 7، 1388. صص 3-79.
فاروقی، ا. ق. فرهنگ ابراهیمی «شرف‌نامۀ منیری». تهران: کتابخانۀ مجلس. شمارۀ 4472. [نسخۀ خطی] تألیف 877 ق.
فرزاد، م. (1347). جامع نسخ حافظ، در جستجوی حافظ صحیح، شیراز: انتشارات دانشگاه پهلوی (کانون جهانی حافظ‌شناسی).
فیضی سرهندی، ا. (1337). مدار الافاضل. به تصحیح محمد باقر، لاهور: انتشارات دانشگاه پنجاب.
قزوینی، م. (1363). یادداشت‌های قزوینی. به کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر.
لطائف الحقائق رشیدالدین طبیب با مقدمۀ جامع التصانیف، نسخۀ عکسی شماره 837 و میکروفیلم شمارۀ 412، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
لیمبرت، ج. (2004). تاریخ شیراز در عصر حافظ، شکوه و جلال یک شهر ایرانی در سده‌های میانه. ترجمۀ محمداسماعیل فلزی، تهران: زوار. 1386 ش.
مستوفی بافقی، م. م. (1385). جامع مفیدی. به تصحیح ایرج افشار، تهران: علمی.
مهدوی، ا.، و افشار، ا. (1365). فهرست جنگ اسکندرمیرزا تیموری. فرهنگ ایران‌زمین، شماره 26. بهار 1365. صص 205-190.
ناشناخته. (1389). مجمل التواریخ و القصص. به تصحیح محمدتقی بهار، تهران: اساطیر.
نخجوانی، م. ه. (1350). دستور الکاتب فی تعیین المراتب. به تصحیح عبدالکریم علی‌اوغلی علی‌زاده، مسکو: انستیتوی خاورشناسی.
نیساری، س. (1385). دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
هروی، ح. ‌ع.(1392). شرح غزل‌های حافظ، تهران: فرهنگ نشر نو.
همایون‌فرخ، ر..(1354). حافظ خراباتی، تهران: اساطیر.
یزدی، ج. ع. (1366). دیوان جلال‌الدین عضد یزدی. به تصحیح احمد کرمی، تهران: تالار کتاب.
یعقوبی، ر. (1397). مدّعی. در: دانش‌نامۀ حافظ و حافظ‌پژوهی، تهران: مؤسسۀ فرهنگی هنری نخستان پارسی. ج 4. صص 2251-‏2252.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 29 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 08 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 22 مهر 1404