هنرسازه‌های مشابه با بدیع معنوی شعر فارسی در خط نستعلیق

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

سمیه بازی ¹

محمد درویشی ²

هادی یاوری ³

¹ دانش‌آموخته کارشناسی ارشد دانشکده هنر دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران.

² استادیار گروه ارتباط تصویری، دانشکده هنر، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران.

³ استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران.

10.22067/jls.2026.91089.1660

چکیده

وجه اشتراک تمامی هنرها و اساساً آن چیزی که اثر هنری را به وجود می‌آورد، هنرسازه‌ها یا به‌عبارت‌دیگر شگردها و تمهیداتی هستند که هنرمندان در خلق آثارشان به‌کار می‌گیرند. هنر خوشنویسی و به‌ویژه خط نستعلیق ازجمله هنرهای اصیل ایرانی است که همواره با شعر فارسی همراه و همگام بوده است. به گواه تاریخ، بسیاری از شاعران، خطاط و بسیاری از خطاطان، شاعر بوده‌اند. نزدیکی این دو هنر، گذشته از بحث محتوا، در به‌کارگیری هنرسازه‌های مشابه نیز نمایان است. بخشی از شگردهای زیبایی‌آفرین در شعر فارسی مربوط به بحث آرایه‌های معنوی است، ابزارهایی که جنبه معنایی دارند و از طریق تناسبات و روابط معنایی کلام را منسجم‌تر می‌کنند و درواقع موسیقی معنوی کلام را به وجود می‌آورند. برای بسیاری از این هنرسازه‌‌ها، شگردهای مشابهی در خط نستعلیق وجود دارد. هدف این پژوهش که به شیوه توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی انجام شده، نشان دادن این شباهت‌ها با وجود تفاوت در حوزه بیانی این دو هنر است. مساله این است که شگردهای مشابه آرایه‌های معنوی شعر به چه صورت در آثار خوشنویسی خط نستعلیق تجلی می‌یابند؟ بدین منظور آثاری از هنرمندان خوشنویس برجسته در دوره‌ها و در قالب‌های مختلف به‌طوری‌که نماینده خط نستعلیق باشند، موردبررسی و تحلیل قرار گرفته است و نتایج حاصل از آن نشان می‌دهد که هنرسازه‌هایی مشابه آرایه‌های اغراق، تجسم، ایهام، تضمین، صدامعنایی و تخلص را که از مهم‌ترین شگردها و هنرسازه‌های بدیع معنوی در شعر فارسی است، می‌توان در خط نستعلیق نیز مشاهده کرد.

کلیدواژه‌ها

هنرسازه

خط نستعلیق

شعر فارسی

بدیع معنوی

---

Authors retain the copyright and full publishing rights. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

مراجع

امیرخانی، غ. م. (1380). صحیفه هستی. چاپ اول، انتشارات کلهر.

امیرخانی، غ. م. (1381). چند برگی از قرآن مجید. چاپ دوم، انتشارات کلهر.

زرین‌کوب، ع. ح. (1371). شعر بی‌دروغ، شعر بی‌نقاب. انتشارات علمی.

شفیعی کدکنی، م. ر. (1382)، روانشناسی اجتماعی شعر فارسی، بخارا، سال 6، ش 32، 62-52.

شفیعی کدکنی، م. ر. (1391). رستاخیز کلمات. سخن.

شمیسا، س. (1389). بدیع.چاپ  بیستم، دانشگاه پیام نور.

شیمل، آ . م. (1389). خوشنویسی و فرهنگ اسلامی. اسدالله آزاد، چاپ چهارم، انتشارات آستان‌قدس.

عمادالکتاب، م. ح. (1383). طرفه آثار ایام زندان عمادالکتاب. سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

فردی، ح. (1381). آثار برگزیده استاد کل عمادالحسنی. یزدانی.

فرهنگی، ز. (1391). بررسی وجوه اشتراک خوشنویسی و موسیقی ایرانی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تهران، پردیس. هنرهای زیبا، گروه مطالعات عالی هنر، استاد راهنما: سیدحسام الدین سراج.

فضائلی، ح. ‌ا. (1350). اطلس خط (تحقیق در خطوط اسلامی). اصفهان: انجمن آثار ملی.

قلیچ‌خانی، ح. ر. (1373). فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی. انتشارات روزنه.

محسنی، ا. (1384)، نگاهی نو به پدیده‌ای کهن (تخلص و بهره هنری از آن) ، ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، سال 2، ش 1، 101-113.

محمودی، آ. (1387). اصطلاحات خوشنویسی در شعر شاعران بزرگ ایران. فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.

مرقع رنگین. (1364). مرقع رنگین، منتخبی از آثار نفیس خوشنویسان بزرگ ایران. انجمن خوشنویسان.

مشتاق، خ. (1386). خط و کتابت. چاپ اول، آزاد اندیشان.

میرمومنی، م. ع. (1392). قصه عشق ایاز. چاپ اول، کتاب آبان.

وحیدیان کامیار، ت. (1390). بدیع از دیدگاه زیبایی‌شناسی. پنجم، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).

ولک، ر.، و وارن، آ. (1373). نظریه ادبیات. ضیاء موحد/ پرویز مهاجر، چاپ اول، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی

همایی، ج. ا. (1389). فنون بلاغت و صناعات ادبی. اهورا

یارشاطر، ا. (1384). خوشنویسی (مصور). امیرکبیر

وبسایت انجمن خوشنویسان ایران URL 1: http: //calligraphers.ir

وبسایت میراث میر URL 2: http: //mirasemir.com

کانال تلگرامی انجمن خوشنویسان مشهد URL 3: https://t.me/akhmashad

کانال تلگرامی آثار فاخر نستعلیق URL 4: https://t.me/formenab.

.

.