جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

تبیین جایگاه زن در متون تاریخی با رویکرد شناختی (با تکیه بر چهار اثر از چهار دوره غزنوی، سلجوقی، خوارزمشاهی و مغول)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی
2 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی
3 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی.
چکیده
خویش‌کاری زن در همۀ ادوار تاریخی ایران، قابل‌تأمل و تبیین است؛ چراکه از رهگذر میزان غیبت و حضور زن، هم جایگاه او در هر دورۀ تاریخی و هم نوع مواجهۀ جامعۀ مردسالار با زن را می‌توان تحلیل و تبیین کرد. ازاین‌رو، در جستار حاضر که تلاشی میان‌رشته‌ای در حوزۀ ادبیّات و زبان‌شناسی شناختی است، کوشیده‌ایم با روش تحلیلی–توصیفی و رویکرد استعارۀ مفهومی، این مهم را در چهار متن برتر تاریخی از چهار دورۀ غزنوی، سلجوقی، خوارزمشاهی و مغول واکاویم و نشان دهیم هر یک از این نثرهای تاریخی چهارگانه برای بازنمایی مفهوم زن و فهم فرهنگی آن مفهوم، از چه استعاره‌ها و چه حوزه‌های مبدأ برای توصیف زن بهره جسته است. درنهایت به این نتیجه رسیدیم که باورها و اندیشه‌های ایدئولوژیک و قدرت حاکمان در خلق این استعاره‌ها مؤثر است و همچنین زن در بستری از مفاهیم ابزاری معنا می‌یابد و با تسرّی مفاهیم ضمنی سیاست و اقتصاد و تجربه‌های فیزیکی در شبکه‌های زبانی و واژگانی، شیئیّت زن در این متون قابل مشاهده است؛ بنابراین، آنچه از این پژوهش حاصل شد، این است که مفاهیم استعاری به کار گرفته‌شده برای زن با صورتی که در جهان واقعی بر او دلالت می‌کند، متناظر است که حاکی از ارتباط تنگاتنگ جهان‌بینی گفتمان‌ با استعاره‌هاست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0
International License (CC BY 4.0). https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

آق‌سرایی، ک. م. م، (1362). تاریخ سلاجقه یا مسامرةالاخبار و مسایرةالاخیار. تصحیح عثمان توران. چاپ اول. تهران: اساطیر.
ابن اثیر، ا. ع. (1368). تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران. ترجمة عباس خلیلی، ابوالقاسم حالت و علی هاشمی حایری. چاپ دوم. تهران: علمی.
ابن فضلان، ا. (1345). سفرنامه. ترجمة ابوالفضل طباطبایی. چاپ اول. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بیانی، ش. (1388). زن در ایران عصر مغول. چاپ سوم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
بیهقی، ا. (1383). تاریخ بیهقی. تصحیح خلیل خطیب رهبر. سه جلد. چاپ نهم. تهران: مهتاب.
تاریخ سرّی مغولان. (1351). ترجمة شیرین بیانی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ثامنی، س. (1393). بررسی استعارة زن در متون نوشتاری زبان فارسی 1300 تا 1357. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. دانشگاه پیام نور استان تهران.
جوینی، ع. (1382). تاریخ جهانگشا. تصحیح محمّد قزوینی. سه جلد. چاپ سوم. تهران: دنیای کتاب.
دفتری‌نژاد، ا. (1392). بررسی استعارۀ زن در متون نوشتاری فارسی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد دانشکدۀ علوم انسانی. دانشگاه پیام نور استان تهران.
دورانت، و. (1378). تاریخ تمدن. ترجمة احمد بطحایی و همکاران. ج1. چاپ سیزدهم. تهران: علمی فرهنگی.
راوندی، م. ع. (1364). راحةالصدور و آیةالسرور در تاریخ آل سلجوق. تصحیح محمّد اقبال و مجتبی مینوی. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
زریاب خویی، ع. (1368). بزم‌آورد؛ شصت مقاله دربارة تاریخ، فرهنگ و فلسفه. چاپ اول. تهران: علمی.
ساسانی، ف. (1390). استعاره؛ مبنای تفکّر و ابزار زیبایی‌آفرینی. چاپ دوم. تهران: سورة‌ مهر.
عبدالکریمی، س. (1393). فرهنگ توصیفی زبان‌شناسی شناختی. چاپ اول. تهران: علمی.
قاسمی، ز. (1394). بررسی استعاره‌های مفهومی زن در شعرهای فروغ فرخزاد. پژوهش‌های زبان و ادب غنایی. دورۀ 5. ش16. صص25-36.
قاسمی، ز. (1395). بررسی استعاره‌های مفهومی (بر پایۀ نظریۀ لیکاف و جانسون) دربارۀ شخصیّت زن در آثار پروین اعتصامی. سیمین بهبهانی و فروغ فرخزاد. پایان‌نامۀ دکتری. دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد.
قدیمی قیداری، ع.، و  فرجی، م. (1387). بررسی کارکرد‌های سیاسی و فرهنگی زنان هیئت حاکمه در حکومت‌های ترک از دورة غزنویان تا پایان سدۀ هشتم قمری. پژوهش‌های تاریخی. دانشگاه سیستان و بلوچستان. ش2. صص113-138.
لیکاف، ج.،  و جانسون، م. (1395). استعاره‌هایی که با آن‌ها زندگی می‌کنیم. ترجمة هاجر ابراهیمی. چاپ دوم. تهران: نشر علم.
محمّدی ری‌شهری، م. (1390). دانشنامۀ قرآن و حدیث. قم: دارالحدیث.
محمودی بختیاری، ب.، و همکاران. (1390). بازتاب اندیشۀ مردسالارانه در زبان فارسی؛ پژوهشی در جامعه‌شناسی زبان. زن در فرهنگ و هنر (پژوهش زنان). دورۀ 2. ش4. صص91-107.
معین، م. (1386). فرهنگ یک‌جلدی. چاپ سوم. تهران: زرّین.
نخجوانی، م. ه. (1964). دستورالکتاب فی تعیین المراتب. تصحیح عبدالکریم علی‌اوغلی علی‌زاده. چاپ اول. مسکو: انستیتوی خاورشناسی شوروی.
نسوی زیدری خرندزی، ش. م. (1394). سیرت جلال‌الدّین منکبرنی. تصحیح مجتبی مینوی. چاپ پنجم. تهران: علمی.
نیلی‌پور، ر. (1394). زبان‌شناسی شناختی؛ دومین انقلاب معرفت‌شناختی در زبان‌شناسی. چاپ اول. تهران: هرمس.
هاشمی، ز. (1394). عشق صوفیانه در آینۀ استعاره (نظام‌های استعاری عشق در متون عرفانی منثور بر اساس نظریه استعاره شناختی). چاپ اول. تهران: علمی.
Grady, J.E. (2007). “Metaphor”, in the Oxford Handboook of cognitive Linguistics, ed. Dirk Geeraerts and Hubert Cuyckens, Oxford: Oxford University Press.
Kovecses, Z. (2002), Metaphor: A practical introduction, Oxford, Oxford University Press.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 02 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 15 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 25 بهمن 1404