خوانشی گرمسی از نقد زیبایی‌شناسی و گفتمان زیبایی‌شناختی نی‌نامه

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

امید روستا ¹

مجید جعفری ²

¹ استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، موسسه آموزش عالی دارالحکمه قم، ایران.

² دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور تهران جنوب، ایران.

10.22067/jls.2026.94077.1725

چکیده

جستار حاضر سعی دارد با تکیه بر مطالعات بین رشته‌ای؛ تحلیلی محتوایی از گفتمان نی‌نامه، هجده بیت آغازین مثنوی معنوی مولوی، انجام دهد و به بررسی این موضوع بپردازد که پندار و پدیدار چگونه با پروردن تخیل و عاطفه، تمامیت زیبایی‌شناسی و وجه وجودی زیبایی‌شناختی را در آن رقم زده است. فرضیة مقالة حاضر آن است که دو مؤلفة پندار و پدیدار در چارچوب درهم تنیده‌ای از شالودة شعر و عرفان، موقعیت انسان و حضور او را در درون ادبیات با ارزش و معنای جدید همراه می‌سازد. زیبایی‌شناسی با گرایش به هنر فرم و تمرکز بر مطالعات ساخت‌گرا، زبان شعر را فضایی تعریف شده و برنامه‌مدار می‌بیند و تحلیل محتوای آن را به کشف اقتدار زبان در تحریک پندار، ذوق و لذت محدود می‌کند، ولی زیبایی‌شناختی با گرایش به فلسفة پدیدارشناسانه به دنبال بررسی چیزی بیشتر از فرم زبان است؛ چیزی که آفرینش معنا را در حضور خواننده و تحریک تأمل و شعور او می‌جوید. نتیجة این پژوهش نشان می‌دهد پندار و پدیدار، مرز ظریفی بین زیبایی‌شناسی(استتیک) و زیبایی‌شناختی(اتیک) ایجاد می‌کند و نی‌نامة مولوی نمونة بارز متن‌هایی است که به دلیل گستردگی تنش‌ها، ادراکات عاطفی و شَوِشی با نقصان معنا روبه رو است. همین امر عاملی مهمی در فربه بودن آن از پدیدار و گرایش معنای آن به اتیک است.

کلیدواژه‌ها

مثنوی معنوی

زیبایی‌شناسی

زیبایی‌شناختی

پندار

پدیدار

موضوعات

• تتبعات ادبی

---

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0
International License (CC BY 4.0). https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

مراجع

احمدی، ب. (1398). هایدگر و تاریخ هستی. چ9. تهران: مرکز.

اسپیگلبرگ، ه. (1392). جنبش پدیدارشناسی. ترجمۀ مسعود علیا. ج2. چ2. تهران: مینوی خرد.

اکبر مسگری، ا.، و ساعتچی، ع. (1392). تحول زیبایی‌شناسی در فلسفۀ هنر هگل. دوفصلنامۀ فلسفی شناخت. پژوهشنامۀ علوم انسانی. ش1/69. صص: 145-127.

اکو، ا. (1384). اسطورۀ سوپر من و چند مقالۀ دیگر. ترجمۀ خجستۀ کیهان. تهران: ققنوس.

ایگلتون، ت. (1398). ایدئولوژی زیبایی‌شناسی. ترجمۀ مجید اخگر. تهران: بیدگل.

باخرزی، ی. (1358). أوراد الأحباب و فصوص الآداب. به کوشش ایرج افشار. تهران: فرهنگ ایران زمین.

بارت، ر. (1400). اسطوره، امروز. ترجمۀ شیرین‌دخت دقیقیان. چ10. تهران: مرکز.

باومگارتن، ا. گ. (1401). تأملاتی در باب شعرسرایی. ترجمۀ مهدی کردنوغانی. تهران: کسری.

براهنی، م.، و دیگران. (1372). واژه‌نامۀ روانشناسی و زمینه‌های وابسته. چ2، تهران: فرهنگ معاصر.

بنی اردلان، ا.، و امیریان دوست، ش. (1402). تأملی بر وجوه زیبایی‌شناختی در اندیشۀ مولانا. جستارنامۀ فرهنگ و هنر اسلامی. د3. ش1. صص: 25-9.

بورکهارت، ت. (1392). هنر مقدس اصول و روش‌ها. ترجمۀ جلال ستاری. چ5. تهران: سروش.

بیات‌فر.، و اسپرهم، د. (1399). تحلیل نظام‌های گفتمانی داستان پیر چنگی. متن‌پژوهی ادبی. س24. ش84. صص: 32‑7.

جلالیان، م. (1394). مبانی زیبایی‌شناسی در دیدگاه مولوی. فصلنامۀ پژوهشی هنر و تمدن شرق. ش8. صص: 18-11.

جوانلی، ا. (1400). متفکران بزرگ زیبایی‌شناسی. ترجمۀ امیر مازیار. چ3. تهران: لگا.

دوفرن، م. (1396). پدیدارشناسی تجربۀ زیبایی‌شناسی. ترجمۀ فاطمه بنویدی. چ1. تهران: ورا.

دیچز، د. (1366). شیوه‌های نقد ادبی. ترجمۀ غلامحسین یوسفی و محمدتقی صدقیانی. تهران: علمی.

ذاکری، گ.، و همکاران. (1396). آوا و معنا در شاهنامه. مجلۀ شعرپژوهی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز. س9. ش1. پیاپی31. صص: 120-97.

رمضانی، س.،  و همکاران. (1399). بررسی مفاهیم زیبایی‌شناسی در مثنوی معنوی بر اساس نظریات ژرف‌ساختی. مجلۀ مطالعات ایران. دانشگاه شهید باهنر کرمان. س19. ش38. صص: 99-69.

ریچاردز، آ. آ. (1395). اصول نقد ادبی. ترجمۀ سعید حمیدیان. چ3. تهران: علمی و فرهنگی.

ریکور، پ. (1398). زمان و حکایت، کتاب دوم پیکربندی زمان در حکایت داستانی. ترجمۀ مهشید نونهالی. چ3. تهران: نی.

ژیمنز، م. (1402). زیباشناسی چیست؟. ترجمۀ محمدرضا ابوالقاسمی. چ6. تهران: ماهی.

شعیری، ح. ر. (1397). نشانه معناشناسی دیداری نظریه‌ها و کاربردها. چ2. تهران: سخن.

شفیعی کدکنی، م. ر. (1387). ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. چ5. تهران: سخن.

شفیعی کدکنی، م. ر. (1391). نوشته بر دریا. چاپ ششم. تهران: سخن.

کنعانی، ا. (1396). نظام زیبایی‌شناختی گفتمان در هم کنشی صدا و نور بر مبنای قصۀ یاری خواستن حلیمه از بتان.  دوفصلنامۀ ادبیات عرفانی. دانشگاه الزهرا (س). س9. ش16. صص: 171- 145.

کول وانت، ک. (1399). زیبایی‌شناسی. ترجمۀ امیرحسین تقی‌لو. تهران: اندیشۀ کارمان.

گریماس، آ. ژ. (1389). نقصان معنا. ترجمۀ حمیدرضا شعیری. تهران: نشر علمی.

مقدادی، ب. (1397). دانش‌نامۀ نقد ادبی از افلاتون تا به امروز. چ2. تهران: چشمه.

مولوی، ج. م. (1390). مثنوی معنوی. تصحیح رینولد ا نیکلسون. چ5. تهران: هرمس.

هگل، گ. و. ف. (1387). مقدمه‌ای زیبایی‌شناسی. ترجمۀ محمود عابدیان. تهران: نشر علم.

Beiser, F. C. (2010). Diotima's Children: German Aesthetic Rationalism from Leibniz to Lessing. Oxford: Oxford University Press.

Kul want, C. (2010). Introducing aesthetics: A Graphic Guide, Publisher: Icon Books.

Ross, W. D. (1956). Aristotle, V. 1, 6^th, London: Routledge.