جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

بازتجربه‌گری مخاطب مثنوی به میانجی‌گری روایت

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی.
2 عضو هیأت علمی دانشگاه گیلان (دانشیار)
چکیده
با اهمیت‌ یافتن «تجربه» در غرب که مرهون تغییرات پارادایمی در علم، فلسفه، الهیات و تحت تأثیر جریان‌هایی چون نهضت اصلاح دینی، پروتستانتیسم، رمانتیسم و الهیات مدرن بود، فردیت، سوژگی و نفی نظام سلطه-واسطۀ کلیسا در ارتباط با خدا و امر قدسی و به تبَعِ آن‌ها انواع «تجربه‌های زیستی، وجودی، دینی و عرفانی»، اعتباری خاص یافتند. ازاین‌رو «تجربه» و نسبتش با زبان، ذهن، حافظه، عواطف/احساسات، بدن، بافت/زمینه، سنت و روایت در کانون مطالعات قرار گرفت. به‌تدریج بحث «تنوع تجربه» ازجمله گونه‌های تجربه دینی (جیمز، دیـویس و…‌) و عرفانی (اُتّو، اِستیس، کَتز و…‌) طرح شد. درمقابلِ کسانی که بر «بلاواسطگی» تجربه‌های دینی و عرفانی، پافشاری می‌کردند، عده‌ای بر وجود «میانجی»ها تأکید کردند (کَتز و…‌). به این معنی که هر تجربه در درون چارچوبى روى می‌دهد که آن تجربه را ممکن می‌سازد. به تعبیری تجربه عرفانی از ظرفیت میانجی زبان و دیگر میانجی‌ها (ازجمله روایت) در امان نیست. زبان، روایت، خیال، مفهوم و فرم، میانجی‌ها و واسطه‌هایی هستند که امور درونی، انتزاعی، ایده‌ها و نظریه‌ها را صورت‌بندی و منتقل می‌کنند. روایت به‌مثابه یک میانجی، صرفاً محتوا را منعکس نمی‌کند بلکه از محتوا جدایی‌ناپذیراست؛ یعنی نمی‌توان با کنارزدن روایت، به کمینه محتوا (در این بحث، تجربه عرفانی) دست یافت. به این معنا که نحوۀ روایت، کنش روایت و نوع روایتگری نیز محتواآفرین است. شیوه روایت مولوی در مثنوی و شگردهای داستان‌گویی او که از امور و مسائل ملموس و فراگیر انسانی و موقعیت‌های آشنا آغاز می‌کند و به‌تدریج به طرح دقایق وجودی و بن‌بست‌ها و شکست‌ها و برون‌رَفت‌ها و مَخلص‌ها می‌پردازد سبب می‌شود که قصه‌ها و استطرادهای مثنوی هم‌زمان دو نوع حرکت را شکل دهند و پیش برند: حرکت افقی و گسترش‌یابنده و حرکت عمقی و عمودی. در این شیوه خاص روایت، سطح روایت و «صورت افسانه» برای مخاطب عام، نقش می‌خورَد و عمق و باطن روایت، زمینه را برای فهم استعاری و تأویلی و خوانش استغراقی مخاطبان خاص و اخص فراهم می‌آورد. در خوانش استغراقی برای مخاطب/خواننده، فرصت بازتجربه‌گری (تجربه‌کردن تجربۀ اولیه) فراهم می‌شود. در این مقاله در ابتدا به نقش روایت در مقام یک میانجی پرداخته‌ایم و سپس شیوه‌های خاص مولوی در روایتگری و زمینه‌سازی برای بازتجربه‌گری مخاطب را نشان داده‌ایم.
کلیدواژه‌ها

Authors retain the copyright and full publishing rights. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

‌ ابوت، اچ.پ. (1397). سواد روایت. ترجمۀ رؤیا پورآذر و نیما اشرفی. چ سوم.تهران: اطراف.
‌ احمدی، ب. (1381الف). هایدگر و تاریخ هستی. چ پنجم. تهران: مرکز.
احمدی، ب. (1381ب). هایدگر و پرسش بنیادین. چ ششم. تهران: مرکز.
‌ اُلیری، ت. (1396). فوکو و ادبیات داستانی. ترجمۀ فرهاد اکبرزاده. تهران: نشر بان.
‌استیس، و. ت.  (1358). عرفان و فلسفه. ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی. چاپ نهم.تهران: سروش.
اسکولز، . (1379) درآمدی برساختارگرایی در ادبیات، ترجمه فرزانه طاهری، تهران: نشر آگه.
اسماعیلی، م.، و جوادی، م. (1394). بررسی و ارزیابی دیدگاه شلایرماخر درباب ماهیت تجربه و معرفت عرفانی. فصلنامۀ علمی_پژوهشی دانشگاه قم. سال شانزدهم، شماره سوم، شماره پیاپی63، صص7-28.
اسماعیلی، م.. (1393). بررسی، مقایسه و ارزیابی ساخت‌گراییِ کتز و پراودفوت درباب ماهیت تجربۀ عرفانی. قبسات. صص45-76.
اسماعیلی، م. (1393). پدیدارشناسی تجارب وحدت و نسبت آن با خداباوری (دیدگاه نلسون پایک درباب ماهیت تجربه عرفانی). ذهن، شمارۀ58، صص 139-162.
اشنایدر، ر. (1391). نظریۀ واکنش خواننده. ترجمۀ نفیسه سادات موسوی. دانشنامۀ روایت‌شناسی. صص 209-215.
اکبری گندمانی، م.، و کمالی بانیان، م. (1396). شگردهای قبض و بسطِ روایت در مثنوی معنوی. ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، ش 48- 40-74
امیراوغلو، ا. (1401). صوفی و زبان با تکیه بر آثار مولانا. ترجمۀ دکتر رحیم کوشش. تهران: سبزان.
اوتو، ر. (1397). عرفان شرق و غرب. ترجمه انشاءالله رحمتی. چ  دوم. تهران: سوفیا.
بامشکی، س. (1391). روایت‌شناسی داستان‌های مثنوی. تهران: هرمس
پازوکی، ش. (1382). تذکره الاولیا در عصر ما، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، ش. ص ۴۰- ۵۳
پالمر، ر. (1395). علم هرمنوتیک، ترجمه محمدسعید حنایی کاشانی، تهران، هرمس.
پراودفوت، و. (1377). تجربه دینی. ترجمۀ عباس یزدانی. قم: مؤسسۀ فرهنگی طه.
پورنامداریان، ت.، و بامشکی، س.  (1388) مقایسۀ داستان‌های مشترک مثنوی و منطق الطّیر با رویکرد روایت شناسیِ ساختگرا، جستارهای نوین ادبی، ش 165: 1-26
تاملینگ، ج. (1401). تمثیل، ترجمه مریم رامین نیا. اصفهان: نشر خاموش
توکلی، ح. ر. (1379). از اشارت‌های دریا؛ بوطیقای روایت، تهران: نشر مروارید
جمادی، س. (1385). زمینه و زمانه پدیدارشناسی. تهران: ققنوس.
رشیدیان، ع. ک. (1393). فرهنگ پسامدرن، تهران: نشر نی
زرین‌کوب، ع. ح. (1362). سرّ نی. ج اول. چاپ دوم. تهران: علمی.
زرین‌کوب، ع. ح. (1366). بحر در کوزه. چاپ دوازدهم. تهران: علمی.
زرین‌کوب، ع. ح. (1386). سرّ نی. ج دوم. چاپ هفتم.تهران: علمی.
ژیژک، ا. (بی‌تا). دید پارالکسی، ترجمه فریبرز همایی، کتاب‌های پروبلماتیکا
شاکر، م.، و دیگران. (1401) شگردهای مولوی برای اقتاع مخاطب در داستان نخجیران و شیر، دوفصلنامه علمی بلاغت کاربردی و نقد بلاغی، ش 1
شمس، م. ج. (1381). تحلیل تجارب عرفانی بر مبنای تفسیر قرآنی و زبان عرفانی. معارف، شماره57، صص41-48.
صابری‌نیا، ز.، و محمدی‌بدر، ن.، و کوپا، ف.، و درودگریان، ف. (1400). تأویل و نقد ماهیت آن در مثنوی معنوی با تکیه بر آرای پل ریکور. نقد و نظریۀ ادبی. شماره پیاپی 12، صص 189-214.
صفایی حائری، ع. (1384) روش نقد؛ جلد پنجم: نقد مکتب‌ها: آرمان تکامل (اگزیستانسیالیسم)، قم: لیلۀ‌القدر.
صلاحی خلخالی، م.، و دیگران. (1403) تحلیل مؤلّفه‌های تجربۀ عرفانی در داستان دقوقی با استفاده از نظریۀ والتر استیس و ویلیام جیمز، ادبیات عرفانی، شماره 37 - 9-38
طلیعه‌بخش، م.، و نیکویی، ع. ر. (1397).‌ معرفت و مرزهای موقعیت در مثنوی مولوی. دوفصلنامۀ علمی- پژوهشی ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا (س) .  سال نهم، شمارۀ 16، صص 83-117.
عباسی، ب. (1391). تجربه دینی و چرخش هرمنوتیکی. تهران: هرمس.
فتوحی، م. (138۹). بلاغت تصویر. چاپ دوم. تهران: سخن.
فتوحی، م.، و علی‌نژاد، م. (1388). بررسی رابطۀ تجربۀ عرفانی و زبانِ تصویری در عبهرالعاشقین. ادب‌پژوهی. شمارۀ10، صص7-25.
فردوسی، ح. ر. (1378). مکانیزم رئالیزم جادویی در مثنوی معنوی. گناباد: مرندیز.
فولادی، ع. ر. (1387). زبان عرفان. تهران: فراگفت.
کتز، ا. (1383). ساختگرایی، سنت و عرفان؛ پژوهشی در زمینه مندی تجربه عرفانی، ترجمه و تحقیق سید عطاء انزلی، قم: آیت عشق
گاتشال، ج. (1395). حیوان قصه‌گو. ترجمۀ عباس مخبر. چاپ دوم. تهران: نشر مرکز.
گاتشال، ج. (1403). پارادکس داستان، چگونه اشتیاق ما به داستانگویی جوامع را می‌سازد و از بین می‌برد، ترجمه هیراد شفیعی، تهران: کتابسرای همراز
لوید، ژ. (1380). هستی در زمان. ترجمۀ منوچهر حقیقی‌راد. تهران: دشتستان.
مصطفوی، ن. (1403). حکمت متعالیه از ساختارگرایی تا پساساختارگرایی، فصلنامه ادبیات عرفانی دانشگاه الزهراء، ش 37 – صص 73-102
مصلح، ع. ‌ا. (1393). تجربه واحد (مطالعه‌ای تطبیقی در مبانی عرفان‌های جهانی)، تهران: علمی
مک کوئین، ج. (1389). تمثیل. ترجمۀ حسن افشار. تهران: مرکز.
مولوی، ج. م. م. (1378) مثنوی معنوی، به اهتمام توفیق سبحانی، تهران: روزنه
مولوی، ج. م. م. (1381). فیه‌مافیه. به کوشش زینب یزدانی. تهران: عطار.
میرباقری فرد، ع. ا.،و محمدی، م. (1395). عبارت و اشارت در زبان عرفانی، پژوهشنامه عرفان، ش 15- صص193-216
نویا، پ. (1373). تفسیر قرآن و زبان عرفانی. ترجمۀ اسماعیل سعادت. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
وکیلی، ه. (1389). چیستی و ویژگیهای تجربه عرفانی. حکمت معاصر، 107- 119
ویشر برانز، ک. (1398). چرا ادبیات؟ به سوی رویکردی بدیل در خوانش و تدریس ادبیات. ترجمۀ مرضیه عاشوری. مقدمه و ویرایش مسعود فرهمندفر. تهران: سیاهرود.
هرمن، د. (1392). عناصر بنیادین در نظریه‌های روایت. ترجمۀ حسین صافی. تهران: نی.
یاوری، م. (1379). ساختارشناسی نمایش ایرانی. تهران: حوزه هنری
یزدان پناه، ی.، و دیگران. (1393). تبیـین و ارزیـابی نظریـۀ بافـت اتحـادی ذاتگرایـان در بـاب تجربۀ عرفانی با تمرکز بر دیدگاه اسـتیس و فـورمن. آیین حکمت، ش 19- صص 167-205
یوسفپور، م. ک. (1386). نقش استطراد در حکایت مثنوی. فصلنامه پژوهش‌های ادبی، ش 16- صص 271-294
یوسفی، ع.، و تابعی، م. (1391). پدیدارشناسی تجربی راهی برای فهم تجربه‌های دینی. جامعه‌شناسی تاریخ. دورۀ4، شمارۀ1، صص71-93.
Forman, R. K. C. (1999). Mysticism, Mind, and Consciousness. Albany: State University of New York Press.
Gotttschal, J. (2021). The Story Paradox: How Our Love of Storytelling Builds Spcieties and Tears Them Down. New York: Basic Books
Johnson, m. (1987). The body in the mind:The Bodily Basis of Meaning, Imagination and Reason. University of Chicago Press
Otto, R. (1924). The idea of the holy. Translated by john w.harvey. London: Oxfprd.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 17 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 13 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 25 بهمن 1404