پژوهشی نو دربارۀ محمدعارف بخارایی و ضرورت تصحیح مجدد تذکرۀ مجمعالفضلای او

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده

هادی بیدکی

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه مازندران.

10.22067/jls.2026.94663.1731

چکیده

مجمع‌الفضلای محمدعارف بخارایی ازجمله تذکره‌های عمومی در قرن 10-11 ق است که اطلاعات آن به‌ویژه در بخش‌های مربوط به شاعران ایران، ماوراءالنهر و هند که با مؤلف معاصر بوده‌اند، ارزش فراوانی دارد. تا کنون از این تذکرۀ مهم فقط نسخۀ لاهور و رونویس نفیسی شناسایی شده که متن آن پیش‌ازاین فقط بر اساس رونویس نفیسی چاپ شده، اما اشتباهات و نقص‌های رونویس به چاپی آن هم نفوذ کرده است. در این مقاله اولاً اطلاعات ناقص پیشین دربارۀ محمدعارف تکمیل و برخی از مطالب نادرست قبلی نقد و اصلاح شده است، مثلاً تخلص او در هر نسخه بیش از ده بار لقایی ثبت شده اما محققان و مصححان آن را به بقایی تغییر داده‌اند یا وی نه در سال 979 ق بلکه در تاریخ 999 ق وارد هند شده است؛ ثانیاً تذکرۀ مجمع‌الفضلا از لحاظ کتابشناسی و نسخه‌شناسی هم بررسی شده و ضرورت تصحیح مجدد آن بر اساس چهار دلیل زیر یادآوری شده است: 1- افتادگی یا فقدان کامل یا بخش اعظم برخی از سرگذشت‌ها 2- نبود و نقص برخی از جملات و ابیات 3- ضبط‌های مشکوک و مغلوط 4- کمبود مقدمۀ لازم و تعلیقات مفید؛ ثالثاً روش تصحیح تازۀ مجمع‌الفضلا به‌اختصار بیان شده و به بخش‌های مبسوط آن مثل مقدمه، تعلیقات و فهارس اشاره شده است.

کلیدواژه‌ها

پژوهشی نو

محمدعارف بخارایی

مجمعالفضلا

ضرورت تصحیح مجدد

موضوعات

• تصحیح نسخه

---

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0
International License (CC BY 4.0). https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

مراجع

آزاد بلگرامی، م. غ. ع. ن. (1390). خزانۀ عامره. به تصحیح ناصر نیکوبخت و شکیل اسلم‌بیگ. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

بخارایی، م. ع. (1393). مجمع‌الفضلا. به اهتمام محمد خشکاب. تهران: منشور سمیر.

بخارایی، م. ع. (ز. 1019 ق «الف»). مجمع‌الفضلا. لاهور: کتابخانۀ دانشگاه پنجاب. شمارۀ نسخه Pf I 2/ 2742. [نسخۀ خطی]. تألیفِ 996 ق به بعد. کتابت قرن 11 ق

بخارایی، م. ع. (ز. 1019 ق «ب»). مجمع‌الفضلا. تهران: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. شمارۀ نسخه 6546. [نسخۀ خطی]. تألیفِ 996 ق به بعد. کتابت 1330 ش.

بداؤنی، ع. م. (1380). منتخب‌التواریخ. به تصحیح مولوی احمدعلی صاحب و کوشش توفیق سبحانی. ج 3. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

حبیبی، ع.. (1339). «مجمع‌الفضلای محمدعارف بقایی». راهنمای کتاب. ش 4، صص 522-530.

حبیبی، ع.. (2535). هنر عهد تیموریان و متفرعات آن. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

خیام‌پور، ع. ر. (1368). فرهنگ سخنوران. 2 ج. تهران: طلایه.

دانش‌پژوه، م. ت. (1357). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران. ج 16. تهران: دانشگاه تهران.

دهلوی، م. ص. (1993). طبقات شاهجهانی. به تصحیح محمد اسلم‌خان. طبقۀ تاسعه. دهلی: دانشگاه دهلی.

دهلوی، م. ص. (2013). طبقات شاهجهانی. به تصحیح محمد احتشام‌الدین. ج 2. علیگره: دانشگاه اسلامی علیگره.

گلچین معانی، ا. (1350). تاریخ تذکره‌های فارسی. ج 2. تهران: دانشگاه تهران.

مطربی سمرقندی، س. م. (1377). نسخۀ زیبای جهانگیر. به کوشش اسماعیل‌بیگ جانوف و علی موجانی. قم: کتابخانۀ عمومی مرعشی.

نفیسی، س. (1344). تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی. 2 ج. تهران: کتابفروشی فروغی.

نقوی، س. ع. ر. (1343). تذکره‌نویسی فارسی در هند و پاکستان. تهران: علمی.

نهاوندی، ع. (1381). مآثر رحیمی. به اهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

نهاوندی، ع. (1931). مآثر رحیمی. به اهتمام محمد هدایت حسین. ج 3. کلکته: بپتست میشن.

هروی، ا. م. م. (1931). طبقات اکبری. به اهتمام بی. دی. ام. ای. ج 2. کلکته: بپتست میشن.