تصحیح بیتی مبهم و بازسازی خطبهٔ داستان رستم و سهراب

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده

سید علی محمودی لاهیجانی

دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.

10.22067/jls.2026.94892.1737

چکیده

این مقاله به تصحیح و تحلیل یکی از بیت‌های مبهم خطبهٔ داستان رستم و سهراب می‌پردازد؛ بیتی که در نسخهٔ فلورانس (614 ق) به‌صورت «نخستین تن از مرگ ببسایذی/ دلیر و جوان خاک نبسایذی» ضبط شده است. اختلاف‌ها و ضبط‌های گوناگون این بیت در نسخه‌های شاهنامه موجب شده است که برخی مصححان آن را از متن شاهنامه کنار بگذارند و برخی دیگر تصحیحی نادرست از آن ارائه کنند. در این پژوهش، ضبط‌های مختلف بیت به دو گروه اصلی تقسیم شده است. تحلیل نسخه‌ها نشان می‌دهد که ضبط‌های گروه نخست به احتمال فراوان حاصل دخل و تصرّف کاتبان است، اما تنوّع ضبط‌های گروه دوم نشان می‌دهد که صورت اصیل بیت را باید در نسخه‌های همین گروه جست‌وجو کرد؛ ازاین‌رو این پرسش مطرح می‌شود که تصحیح دقیق بیت با توجه به تفاوت ضبط‌ها چیست و این بیت چه تأثیری در بازسازی ترتیب بیت‌های خطبهٔ داستان رستم و سهراب دارد؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد که با تصحیح این بیت، خطبهٔ داستان رستم و سهراب از شش بیت منسجم تشکیل شده است. همچنین بررسی نسخه‌ها و تحلیل محتوای بیت‌ها نشان می‌دهد که پس از فردوسی بیت‌های فراوانی به این بخش افزوده شده است که بیشتر آن‌ها کارکردی تفسیری دارند و در واکنش به اندیشه‌های مطرح‌شده در این خطبه سروده شده‌اند.

کلیدواژه‌ها

شاهنامهٔ فردوسی

خطبهٔ داستان رستم و سهراب

تصحیح متن

ضبط نسخه‌های شاهنامه

موضوعات

• تصحیح نسخه

---

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0
International License (CC BY 4.0). https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

مراجع

ارغوان، ا. (1399). دربارهٔ دشوارترین بیت شاهنامه. گزارش میراث، 3(2-1)، 112-101.

بهفر، م. (1396). شاهنامهٔ فردوسی. تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات. ج. 5، فرهنگ نشر نو.

تبریزی، ا. م. م. (721 ق). سفینهٔ تبریز. [تصویر نسخهٔ خطی، کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی، ش 90084].

جعفری، س. (1394). سفینهٔ تبریز و چند پیشنهادِ تازه در ویرایش شاهنامه. کهن نامهٔ ادب پارسی، 6(2)، 23-39.

خطیبی، ا. (1390). همه تا در آز رفته فراز، یک معنی ناشناختهٔ آز در داستان رستم و سهراب. جستارهای ادبی، 44(3)، 112‑101. https://doi.org/10.22067/JLS.V44I3.12651

خطیبی، ا. (1395). دشوارترین بیت شاهنامه. پیر گلرنگ (یادنامهٔ استاد فقید دکتر رشید عیوضی). به خواستاری رحمان مشتاق‌مهر و احمد گلی. به اهتمام محمد طاهری خسروشاهی. (صص 539-545). ادبیات.

راستی‌پور، م. (1394). نقدی بر داستان رستم و سهراب. فصلنامهٔ نقد کتاب ادبیات، 1(2)، 111-89.

راستی‌پور، م. (1399). نگاهی دیگر به خطبهٔ داستان رستم و سهراب. آینه میراث. 18(1)، 129-95.

رستگار فسائی، م. (1378). حماسه رستم و سهراب. جامی.

فردوسی، ا. (614 ق). شاهنامه [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ کتابخانهٔ ملّی فلورانس، به نشانهٔ Ms. Cl. lll-24]. https://teca.bncf.firenze.sbn.it/ImageViewer/servlet/ImageViewer?idr=BNCF0004147894#page/1/mode/1up

فردوسی، ا. (731 ق). شاهنامه، [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ توپقاپوسرای]. کتابخانهٔ مرکزی دانشگاه تهران. ش 6538.

فردوسی، ا. (733 ق). شاهنامه [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ کتابخانهٔ عمومی دولتی لنینگراد، به نشان کاتالوک دُرن، شمارهٔ 316-317].

فردوسی، ا. (753 ق). شاهنامه [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ استیفنس]. موزهٔ آرتور ام. سکلر، موزهٔ ملّی هنر آسیایی، مؤسسهٔ اسمیتسونیان، واشنگتن دی‌سی. (امانت درازمدت خانوادهٔ ابراهیمی)، شمارهٔ LTS1998.1.1.

فردوسی، ا. (796 ق). شاهنامه [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ دارالکتب قاهره، به نشانهٔ 73 تاریخ فارسی].

فردوسی، ا. (840 ق). شاهنامه [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ کتابخانهٔ دانشگاه لیدن، به نشانهٔ Or. 494].

فردوسی، ا. (841 ق). شاهنامه [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا، لندن. به نشانهٔ Or. 1403].

فردوسی، ا. (844 ق). شاهنامه [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ کتابخانهٔ ملّی، پاریس، به شمارهٔ Sup. Pers. 493].

فردوسی، ا. (848 ق). شاهنامه [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ کتابخانهٔ پاپ، واتیکان، به نشانهٔ Ms. Pers. 118].

فردوسی، ا. (849 ق). شاهنامه، [تصویر نسخهٔ خطی]. انستیتوی خاورشناسی فرهنگستان علوم شوروی در لنینگراد. ش S. 1654.

فردوسی، ا. (852 ق). شاهنامه [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ کتابخانهٔ دانشگاه آکسفورد، به نشانهٔ Ms. Pers. C. 4.].

فردوسی، ا. (891 ق). شاهنامه [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا، لندن، به نشانهٔ Add. 18 188].

فردوسی، ا. (قرن هشتم). شاهنامه (کوچک اوّل) [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ کتابخانهٔ چستربیتی، دوبلین، به نشانهٔ Per. 104].

https://viewer.cbl.ie/viewer/image/Per_104_10/1/LOG_0000

فردوسی، ا. (894 ق). شاهنامه [تصویر نسخهٔ خطی، نسخهٔ کتابخانهٔ دولتی برلین، به نشانهٔ Ms. or. Fol. 4255].

فردوسی، ا. (1352). داستان رستم و سهراب از شاهنامه. مقدمه، تصحیح و توضیح م، مینوی. بنیاد شاهنامهٔ فردوسی.

فردوسی، ا. (1353). شاهنامه. تصحیح ژ، مول. شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.

فردوسی، ا. (1365). شاهنامه. به کوشش م، رمضانی. پدیده (کلالهٔ خاور).

فردوسی، ا. (1375). غمنامهٔ رستم و سهراب. انتخاب و شرح ج، شعار و ح، انوری. قطره.

فردوسی، ا. (1379). اختیارات شاهنامه: متنی گزیده از قرن پنجم هجری. به انتخاب علی بن احمد. به تصحیح م، جیحونی و م، فشارکی. آستان قدس رضوی.

فردوسی، ا. (1379). شاهنامه (همراه با خمسهٔ نظامی) نسخه‌برگردان از روی نسخهٔ مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مشهور به شاهنامهٔ سعدلو. (کتابت سدهٔ هشتم). [مقدمه از ف. مجتبایی]. مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

فردوسی، ا. (1381). داستان رستم و سهراب. تصحیح م، جیحونی. دفتر هفتم. شاهنامه پژوهشی.

فردوسی، ا. (1380). شاهنامه از دستنویس موزهٔ فلورانس، به کوشش ع، جوینی. ج. 3، دانشگاه تهران.

فردوسی، ا. (1384). شاهنامه (چاپ عکسی از روی نسخهٔ خطّی کتابخانهٔ بریتانیا به شمارهٔ Add,21,103 مشهور به شاهنامهٔ لندن). نسخه‌برگردان: ا. افشار و م. امیدسالار. طلایه.

فردوسی، ا. (1385). شاهنامه. ویرایش ف، جنیدی. بلخ وابسته به بنیاد نیشابور.

فردوسی، ا. (1389). شاهنامه: نسخه برگردان از روی نسخهٔ کتابت اواخر سدهٔ هفتم و اوایل سدهٔ هشتم هجری قمری، کتابخانهٔ شرقی وابسته به دانشگاه سن ژوزف بیروت. شمارهٔ NC .43 [به کوشش ا. افشار، م. امیدسالار، ن. مطلّبی کاشانی]. طلایه.

فردوسی، ا. (1391). شاهنامه. به کوشش ج، خالقی مطلق، دفتر ششم با همکاری م، امیدسالار و دفتر هفتم با همکاری ا، خطیبی. مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

فردوسی، ا. (1393 الف). شاهنامه، پیرایش ج، خالقی مطلق. سخن.

فردوسی، ا. (1393 ب). شاهنامهٔ فردوسی (به کوشش س، حمیدیان). قطره.

فردوسی، ا. (1399). داستان رستم و سهراب. پیرایش و گزارش ج، خالقی مطلق (با همکاری م، افشین‌وفایی و پ، فیروزبخش). سخن.

فردوسی، ا. (1829). شاهنامه. به کوشش ت، ماکان. کلکته.

فردوسی، ا. (1877). شاهنامه. به کوشش ی، وللرس. بریل.

کزازی، م. (1390). نامهٔ باستان: ویرایش و گزارش شاهنامهٔ فردوسی. ج. 2، سمت.

مستوفی، ح. (1377). ظفرنامه به انضمام شاهنامه: چاپ عکسی از روی نسخهٔ خطّی مورّخ 807 هجری قمری، کتابخانهٔ بریتانیا، شمارهٔ OR.2833. مرکز نشر دانشگاهی و آکادمی علوم اتریش.

یاحقی، م. (1368). سوگنامهٔ سهراب. توس.