تعامل سیاست با زبان فارسی، چگونگی مواجهۀ نخبگان با زبان فارسی از قرن نهم تا پایان عصر پهلوی دوم

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

امید شیخ ¹

سعید شفیعیون ²

عیسی امن خانی ³

¹ دانشجوی دکترای زبان و ادبیات فارسی، گرایش محض، دانشگاه اصفهان .

² عضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان.

³ عضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گلستان.

10.22067/jls.2026.97855.1805

چکیده

اندیشیدن به زبان فارسی و کارکرد آن امری تازه است و گذشتگان به‌ندرت دربارهٔ آن اندیشیده‌اند. این ادعایی است که اثبات آن کار دشواری نیست. ایرانیان تا زمان بیداری (اواسط دورهٔ قاجار) کمتر دربارهٔ زبان فارسی نوشته و دربارهٔ آن اظهارنظر کرده‌اند. شواهد معدود این توجه به زبان عمدتاً در تذکره‌ها وجود دارد؛ حال‌آنکه هرچه از اواسط دورهٔ قاجار به این‌سو می‌آییم گفت‌وگو دربارهٔ زبان فارسی بیشتر می‌شود و آثار بسیاری نیز دربارهٔ آن به نگارش درمی‌آید. جالب اینکه در این تحول گزاره‌هایی که دربارهٔ زبان فارسی وجود دارد تغییر می‌کنند؛ گزاره‌هایی چون مکمل‌بودن زبان فارسی، نقص زبان فارسی و... به گزاره‌هایی چون تقدس زبان فارسی، برتری آن بر دیگر زبان‌ها و... می‌رسیم؛ امری که خبر از تغییر دیدگاه‌های ایرانیان دربارهٔ زبان فارسی و کارکرد آن دارد. در مقالهٔ حاضر با بررسی آثار باقی‌مانده از دورهٔ صفوی به این‌سو (تذکره‌ها، مقاله‌ها و...) ابتدا گزاره‌های رایج در هر دوره دربارهٔ زبان فارسی استخراج شده و در ادامه با نگاهی تحلیل‌گفتمانی به چرایی این تغییر پرداخته‌ایم؛ به‌طور خلاصه آنکه دلیل این تغییر گزاره‌ها و گسست در فهم زبان فارسی را باید در نقش تازهٔ زبان فارسی در دورهٔ دوم (از اواسط دورهٔ قاجار به بعد) جست‌وجو کرد؛ ایرانیان شکست‌خورده از غرب مدرن دریافتند که تنها راه رهایی از انحطاط و نابودی، تغییر تکیه‌گاه‌های هویتی است؛ همان‌طور که غرب به کمک چنین تغییری به قدرت و ثبات دست پیدا کرد؛ آنان نیز به این نتیجه رسیدند که ایرانیان نیز باید هویت گذشته خود را که اساسش بر دین بود، کنار بگذارند و هویتی تازه برای خود می‌ساختند؛ هویتی که بنیان آن، نه دین بلکه زبان باشد. همین مساله سبب اهمیت زبان فارسی گردید و نوع نگاه ایرانیان را به زبان فارسی تغییر داد. از این زمان به بعد زبان فارسی دیگر، نه حاشیه‌ای بر زبان عربی؛ بلکه زبان ملی ایرانیان دانسته شد و حتی مورد تقدیس قرار گرفت.

کلیدواژه‌ها

زبان فارسی

سیاست

هویت

نخبگان

موضوعات

• تتبعات ادبی

---

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0
International License (CC BY 4.0). https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

مراجع

آزاد بلگرامی، م. غ. ع. (1390). خزانه عامره. تصحیح ناصر نیکوبخت و شکیل اسلیم‌بیک، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران

آزاد بلگرامی، م. غ. ع. (1166). ید بیضا، چاپ سنگی

آرزو، س. ع. (1399) مثمر، مقدمه و تصحیح سید محمد راستگو، میراث مکتوب

افشار یزدی، م. (1352). مجله آینده، چاپ دوم، انتشارات موقوفات افشار

امن‌خانی، ع. (1400). تبارشناسی نقد ادبی ایدئولوژیک، چاپ دوم، تهران، نشر خاموش

بالو، ف. (1403). روشنفکران ایرانی و مسئله زبان، تهران، طرح نو

بهروز، ذ. (1313). زبان ایران فارسی یا عربی؟، چاپخانه مهر

جربزه‌دار، ع. (1383). نامه فرهنگستان، تهران، اساطیر

حسن خان، ن. ص. (1292). شمع انجمن، چاپ سنگی

دهخدا، ع. ا. (1377). مقدمه لغت‌نامه، چاپ دوم از دورهٔ جدید، چاپ شده در ای زبان پارسی به کوشش میلاد عظیمی، تهران، انتشارات موقوفات افشار

زرگری‌نژاد، غ. م. (1398). اندیشه و سیاست در ایران قاجار، تهران، نگارستان اندیشه

ژوبر، آ. (1347). مسافرت به ارمنستان و ایران، ترجمه محمود مصاحب، تهران، چهر

شیروانی، ز. (بی‌تا). بستان‌السیاحه، تهران: کتابخانه سنایی

صفا، ذ. (1390). تاریخ ادبیات در ایران، ج ۱، تهران، ققنوس

صدیق خان، م. (1391). تاثیر فارسی در تشکیل زبان اردو، چاپ شده در مجله هلال، جلد ۱۹، شماره ۱، اردیبهشت ۱۳۵۰

طباطبایی، م. (1349). نگهبانی زبان فارسی، چاپ شده در: ای زبان پارسی به کوشش میلاد عظیمی، تهران، انتشارات موقوفات افشار

گنجلی، ت. (1388). دولت صفوی و زبان ترکی، ترجمه نصرالله صالحی، پیام بهارستان، سال ۲، شماره ۶

مسکوب، ش. (1379). هویت ایرانی و زبان فارسی، چاپ اول چاپ شده در: ای زبان پارسی به کوشش میلاد عظیمی، تهران، انتشارات موقوفات افشار

میرزا قاجار، ا (شیخ الرییس). (1363). اتحاد اسلام، چاپ اول، به کوشش صادق سجادی، تهران، نشر تاریخ ایران

مینوی، م. (1346). مقام زبان و ادبیات در ملیت، سال ۱۰ شماره ۵، دی، شماره مسلسل ۶۵، چاپ شده در: ای زبان پارسی به کوشش میلاد عظیمی، تهران، انتشارات موقوفات افشار

نامه فرهنگستان، [مجله]. (1383). به اهتمام عبدالکریم جربزه دار، شماره ۱- ۱۰، ۱۳۳۲-۱۳۲۶، تهران، اساطیر

نقش علی. (بی‌تا). تذکره باغ معانی، تصحیح و ترتیب عابد رضا بیدار، بی نا

نوایی، ا.ع. (1315). محاکمه‌اللغتین، چاپ ترکیه

هاشمی سندیلوی، ش. ا. ع. (1968). مخزن‌الغرائب، به اهتمام محمدباقر، لاهور

یوسفی، غ. م. (1386). برگ‌هایی در آغوش باد، ج ۱، چاپ شده در: ای زبان پارسی به کوشش میلاد عظیمی، تهران، انتشارات موقوفات افشار.