تعامل سیاست با زبان فارسی، چگونگی مواجه نخبگان با زبان فارسی از قرن نهم تا پایان عصر پهلوی دوم

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

امید شیخ ¹

سعید شفیعیون ²

عیسی امن خانی ³

¹ دانشجوی دکترای دانشگاه اصفهان

² دانشیار دانشگاه اصفهان

³ دانشیار دانشگاه گلستان، گلستان، گرگان

10.22067/jls.2026.97855.1805

چکیده

اندیشیدن به زبان فارسی و کارکرد آن امری تازه است؛ایرانیان تا زمان بیداری کمتر درباره‌ی زبان فارسی نوشته و اظهار نظر کرده‌اند. شواهد معدود توجه به زبان عمدتا در تذکره‌ها وجود دارد و هرچه از اواسط دوره‌ی قاجار به این‌سو می‌آییم گفت‌وگو درباره‌ی زبان فارسی بیشتر می‌شود. جالب اینکه در این تحول گزاره‌هایی که درباره‌ی زبان فارسی وجود دارد تغییر می‌کنند؛ گزاره‌هایی چون نقص زبان فارسی و... به گزاره‌هایی چون برتری آن بر دیگر زبان‌ها و... می‌رسیم؛ امری که خبر از تغییر دیدگاه‌های ایرانیان درباره‌ی زبان فارسی و کارکرد آن دارد. در مقاله‌ی حاضر با بررسی آثار باقی‌مانده از دوره‌ی صفوی به این‌سو گزاره-های رایج در هر دوره درباره‌ی زبان فارسی استخراج شده و با نگاهی تحلیل‌گفتمانی به چرایی این تغییر پرداخته‌ایم؛ دلیل این تغییر گزاره‌ها و گسست در فهم زبان فارسی را باید در نقش تازه‌ی زبان فارسی در دوره‌ی دوم جست‌و جو کرد؛ ایرانیان شکست‌خورده از غرب مدرن دریافتند که راه رهایی از انحطاط و نابودی، تغییر تکیه‌گاه‌های هویتی است؛ همانطور که غرب به کمک چنین تغییری به قدرت و ثبات دست پیدا کرد؛ آنان نیز به این نتیجه رسیدند که ایرانیان نیز باید هویت گذشته خود را که اساسش بر دین بود، کنار بگذارند و هویتی تازه برای خود می‌ساختند، هویتی که بنیان آن، نه دین بلکه زبان باشد. همین مساله سبب اهمیت زبان فارسی گردید و نگاه ایرانیان را به زبان فارسی تغییر داد. زبان فارسی دیگر، نه حاشیه‌ای بر زبان عربی؛ بلکه زبان ملی ایرانیان دانسته شد و حتی مورد تقدیس قرار گرفت

کلیدواژه‌ها

زبان

سیاست

هویت

نخبگان

موضوعات

• تتبعات ادبی

---