جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

تعامل سوژه‌های متنی در غزلیات شمس

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کردستان
2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کردستان
چکیده
عرفانِ عاشقانه در معنای عام بر مفهوم عشق و در معنای خاصِ ادراکی-ارتباطی بر تعامل «من-تویی» استوار است. به اقتضای این نوع تعامل برساختِ هویت-وضعیت سوژه‌‌ها به‌عبارتی‌دیگر جایگیری آنها در تعامل کارگزاران درون‌‌متنیِ عرفان عاشقانه متمایز از سایر ژانرهای ادبی کلاسیک سامان یافته و همین امر سبب شکل‌‌گیری وجهی متمایز از ابهام ادراکی- زیبایی‌‌شناختی شده است. غزلیات شمس یکی از متن‌‌هایی است که تعامل سوژه‌‌های درون‌‌متنی و به‌تبع آن ابهام معرفتی-هنری حاکم بر متن بر مبنای تعامل من-تویی شکل گرفته است. نادیده گرفتن یا کم‌‌توجهی به دلایل و ساختار تعامل مذکور به تفسیری صرفاً ذوقی از آن متن منجر خواهد شد. بر همین اساس در این نوشتار برساخت تعامل «من-تویی» کارگزاران درون‌‌متنی، یعنی راوی-عاشق با معشوق و بالعکس در غزلیات شمس به قصد خوانشی متناسب با معرفت‌‌شناسی حاکم بر متن دلالت‌‌یابی و تبیین شده است. برای دلالت‌‌یابی این تعامل به برخی از مفاهیم و اصطلاحات متفکرانی همچون مارتین بوبر، لویناس، باختین، سارتر، گابریل مارسل، لاندوفسکی و دیگران استناد شده است. نتیجه نشان می‌‌دهد که منطق «من-تویی» در غزلیات شمس را می‌‌توان ذیل چهار عنوان الف) اظهار خاموشی و عدم کدگزاری دقیق؛ ب) بی‌‌توجهی به سلسله‌‌مراتب و گذر از تقابل‌‌ها؛ ج) ناتمامیت و پیش‌‌بینی‌‌ناپذیری؛ د) تعویقِ «خود»، صورت‌‌بندی کرد که هر یک به‌مثابۀ کنشی نمادین جهت گذار از نظم نشانگانی رایج و تجربۀ عالم وحدت مفروض است.
کلیدواژه‌ها

آلموند، یان. (1390). تصوف و ساختارشکنی: بررسی تطبیقی آراء دریدا و ابن عربی. ترجمۀ فریدالدین رادمهر. تهران: پارسه.
باختین، میخائیل. (1387). تخیل مکالمه‌‌ای: جستارهایی دربارۀ رمان. ترجمۀ رؤیا پورآذر. تهران: نی.
بالو، فرزاد و حبیب‌‌الله عباسی. (1394). «تحلیل رابطۀ انسان و خدا در میراث عرفانی ابوالحسن خرقانی با الهام از نظریۀ «من» و «تو» ی مارتین بوبر. ادبیات عرفانی. سال 7. شماره 12. صص 71-43.
بالو، فرزاد؛ نیک‌‌فر، مرجان. (1397). «بررسی رابطۀ حافظ و خدا در ساحت هم‌‌سخنی و گفت‌وگویی». سالنامه حافظ‌‌پژوهی. دفتر 21. صص 57-37.
بوبر، مارتین. (الف) (1380). من و تو. مترجم ابوتراب سهراب، الهام عطاردی. تهران: مجموعه سپهر اندیشه.
بوبر، مارتین. (ب) (1380). کسوف خداوند: مطالعاتی در باب رابطۀ دین و فلسفه. مقدمۀ رابرت ام.سلترز. ترجمۀ عباس کاشف، ابوتراب سهراب. تهران: نشر و پژوهش فروزان روز.
پژوهنده، لیلا. (1384). «فلسفه و شرایط گفت‌‌وگو از چشم‌انداز مولوی با نگاهی به آرای باختین و بوبر». مقالات و بررسی‌ها. دفتر 77. صص 11-34.
زینلی، راضیه؛ علی‌‌زمانی، امیرعباس. ( 1389). جایگاه دیگری و اخلاق از منظر کیرکگور. جستارهای فلسفۀ دین. انجمن علمی فلسفۀ دین ایران. سال هشتم. شمارۀ اول. (صص 62-37).
سارتر، ژان پل. (1389). هستی و نیستی. ترجمۀ عنایت‌‌الله شکیباپور. مؤسسۀ انتشارات شهریار.
سروش، عبدالکریم. (1384). قمار عاشقانه شمس و مولانا. چاپ هفتم. تهران: مؤسسۀ فرهنگی صراط.
شریف‌‌زاده، رحمان. (1397). مذاکره با اشیاء: برونولاتور و نظریۀ کنشگر- شبکه. تهران: نی.
شوپنهاور، آرتور. (1388). جهان همچون اراده و تصور. ترجمۀ ای جی پین و رضاولی یاری. تهران: مرکز.
ضیمران، محمد. (1392). ژاک دریدا و متافیزیک حضور. تهران: هرمس.
علیا، مسعود. (1388). کشف دیگری همراه با لویناس. تهران: نشر نی.
فری، لوک. (1383). انسان و خدا یا معنای زندگی. ترجمۀ عرفان ثابتی. تهران: ققنوس.
فعالی، محمدتقی. (1387). تجربۀ دینی و مکاشفۀ عرفانی. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
کاکاوند، رشید؛ یعقوبی‌‌جنبه‌‌سرایی، پارسا. (1399). «پایان‌‌بندی در غزلیات شمس: کنش‌‌های گفتاری و وجوه وانمایی حضور». فصلنامه علمی-پژوهشی نقد ادبی. س 13. ش 50. (صص 133-107).
کوزنزهوی، دیوید. (1385). حلقۀ انتقادی. مترجم مراد فرهادپور. تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
کین، سم. (1397). گابریل مارسل. ترجمۀ مصطفی ملکیان. تهران: هرمس.
گرماس، آلژیردا ژولین. (1389). نقصان معنا. ترجمه و شرح حمیدرضا شعیری. تهران: علم.
لویناس، امانوئل. (1392). از وجود به موجود. ترجمۀ مسعود علیا. تهران: ققنوس.
. (1391). زمان و دیگری. مترجم مریم محیط شاهی. تهران: شرکت نشر نقد افکار.
معین، مرتضی‌‌بابک. (1396). ابعاد گمشدۀ معنا در نظام روایی کلاسیک؛ «نظام معنایی تطبیق یا رقص در تعامل». تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
مولوی، جلال‌‌الدین محمدبن محمد. (1391). کلیات شمس یا دیوان کبیر. تصحیح بدیع‌‌الزمان فروزانفر. تهران: بهنود.
لچت، جان. (1383). پنجاه متفکر بزرگ معاصر از ساختارگرایی تا پسامدرنیته. ترجمۀ محسن حکیمی. تهران: خجسته.
وُمک، پیتر. (1396). دیالوگ. مترجم مژده ثامتی. تهران: نشرحکمت سینا.
هان، بیونگ چول. (1397). تقلای اروس. ترجمۀ آزار باسقیان. تهران: نشر اسم.
هگل، گ؛ و. ف. (1387). خدایگان و بنده. ترجمۀ حمید عنایت. تهران: خوارزمی.
هولکوئیست، مایکل. (1395). مکالمه‌‌گرایی میخاییل باختین و جهانش. ترجمۀ مهدی امیرخانلو. تهران: نیلوفر.
یعقوبی جنبه‌‌سرایی، پارسا. (1398). «حاشیه در عرفان: از فراخوانی حاشیه‌‌ها تا گذر از بازی متن و حاشیه». فصلنامۀ علمی‑پژوهشی نقد ادبی. س 11.ش 44. (صص 203-169).
. (1396). «منطق حاشیه در مثنوی: سبک ایضاحی و اقتدار مؤلف–راوی». دو فصلنامۀ علمی‑پژوهشی. ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا. سال نهم. ش 17. (صص 165-141).
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 21 تیر 1400
  • تاریخ بازنگری 17 مرداد 1400
  • تاریخ پذیرش 01 آبان 1400