منابع و مآخذ عین القضات همدانی در تمهیدات و نامه ها

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

نیلوفر بهرام زاده ¹

سلمان ساکت ²

¹ دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

² دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

10.22067/jls.2025.93178.1702

چکیده

عین‌القضات همدانی از بزرگ‌ترین عارفان و متفکران سدۀ ششم هجری است که اندیشه‌های ژرف و بدیع او، عرفان و تصوّف اسلامی را بیش‌ازپیش بارور کرده است. بی‌تردید جستجو در منابع آثار و نوشته‌های او، سرچشمه‌ها و بن‌مایه‌های فکری و اندیشگانی او را به ما نشان می‌دهد. این مقاله بر آن است تا با پژوهش در منابع و مآخذ اندیشه‌های قاضی همدانی، سرچشمه‌های تفکرات ژرف و عمیق او را تا حد امکان نشان دهد. نتایج پژوهش نشان‌دهندۀ آن است که منابع عین‌القضات فراتر از آثار برادران غزالی و ابوطالب مکی است. این منابع را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: 1. منابعی که عین‌القضات در آثار خود به آن‌ها اشاره کرده است؛ مانند آثار ابوحامد غزالی، قوت القلوب مکی، رسالۀ اضحویه و سخنان و آثار حلاّج و سهل تستری. 2. منابعی که قاضی به آن‌ها اشاره‌ای نکرده است اما از آن‌ها تأثیر گرفته است که عبارتند از تعرّف کلابادی، تهذیب الاسرار خرگوشی، حقائق التفسیر سلمی، شرح التعرّف مستملی بخاری، و رسالۀ قشیریه ابوالقاسم قشیری.

کلیدواژه‌ها

منابع و مآخذ عینالقضات همدانی

تمهیدات

نامههای عینالقضات

حقائق التفسیر سلمی

تفسیر القرآن العظیم تستری

قوت القلوب ابوطالب مکی

---

Authors retain the copyright and full publishing rights. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

مراجع

قرآن کریم

ابن‌سینا. (1350). رسالۀ اضحویه. با تصحیح و مقدمه و تعلیقاتِ حسین خدیوجم. بنیاد فرهنگ ایران.

اسدعلیزاده، ا. (1387). معاد جسمانی (1). مبلغان. شمارۀ 112. صص 63-75.

اسعدی، م. (1399). درآمدی بر روش تأویل کلامی متشابهات قرآن با الهام از مفهوم‌شناسی راسخان در علم. اندیشۀ نوین دینی. سال شانزدهم. شمارۀ 60. صص 19-30.

پورجوادی، ن. (1401). عین‌القضات و استادان او. اساطیر.

تستری، س. (1425 ق.). تفسیر القرآن العظیم. حققه و ضبطه: طه عبدالرءوف سعد و سعد حسن محمّدعلی. دارالحرم للتراث.

ثبوت، ا. (1403). با عین‌القضات و آیین فرافرقه‌ای. سینا.

جلالی بندری، ی. (1384). ابوسعید ابوالخیر. دانشنامۀ زبان و ادب فارسی. زیر نظر اسماعیل سعادت. فرهنگستان زبان و ادب فارسی. ج.1. ص 135-141.

حلاّج، ح. (1389). مجموعه آثار حلاّج. تحقیق، ترجمه و شرح: قاسم میرآخوری. شفیعی.

حلاّج، ح. (1423 ق.). دیوان الحلاّج. وَضعَ حَواشیه وَ علّق عَلیه: محمّد باسل عیون‌السّود. دارالکتب العلمیه.

خاتمی پور، ح. (1391). از خراسان تا همدان (بررسی تأثیر احمد غزالی بر عین‌القضات همدانی). پژوهش‌های ادبی و بلاغی. شمارۀ 1. زمستان. ص 93-108.

خرگوشی، ع. (1427 ق.). تهذیب الاسرار فی أصول التصوّف. تحقیق: بسام محمّد بارود. دارالکتب العلمیه.

سلمی، ا. (1369). مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی. گردآوری: نصرالله پورجوادی و محمّد سوری. مرکز نشر دانشگاهی.

سلمی، ا. (1421 ق.). حقائق التفسیر. تحقیق: سیّد عمران. دارالکتب العلمیه.

سهلگی، م. (1384). دفتر روشنایی: از میراث عرفانی بایزید بسطامی. مترجم: محمّدرضا شفیعی کدکنی. سخن.

طاهری، س و خاتمی، ا. (1401). نقد و معرفی منابع ابیات عربی نامه‌های عین‌القضات همدانی. پژوهش‌های ادب فارسی (گوهر گویا). سال 16. شمارۀ 2 (پیاپی 49). پاییز و زمستان. صص 133-154.

https://doi.org/10.22108/jpll.2023.136691.1751

طبرسی، ف. (1408). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تصحیح و تحقیق و تعلیق: السیّد هاشم الرسولی المحلاتی و السیّد فضل الله الیزدی الطباطبایی. دارالمعرفة.

طبری، ا. (1415). جامع البیان. قدّم لَهُ: الشیخ خلیل المیس. دارالفکر.

عین‌القضات همدانی، ع. (1385). دفاعیات و گزیده حقایق عین‌القضات همدانی. ترجمه و تحشیۀ قاسم انصاری. منوچهری.

عین‌القضات همدانی، ع. (1401). زبدةالحقایق. به تصحیح: عفیف عسیران. ترجمه: غلامرضا جمشید نژاد اوّل. اساطیر.

عین‌القضات همدانی، ع. (1402 الف). تمهیدات. به تصحیح عفیف عسیران. اساطیر.

عین‌القضات همدانی، ع. (1402 ب). نامه‌های عین‌القضات همدانی. به تصحیح علی‌نقی منزوی و عفیف عسیران. اساطیر.

غزالی، م. (1380). کیمیای سعادت. به کوشش حسین خدیوجم. علمی و فرهنگی.

غزالی، م. (1392). احیاء علوم‌الدّین. ترجمۀ مؤید‌الدّین محمّد خوارزمی. به کوشش حسین خدیوجم. علمی و فرهنگی.

قشیری، ا. (1361). ترجمۀ رسالۀ قشیریه. با تصحیحات و استدراکات بدیع الزمان فروزانفر. علمی و فرهنگی.

کلابادی، ا. (1371). متن و ترجمۀ کتاب تعرف. به کوشش محمّدجواد شریعت. اساطیر.

محمّدبن منوّر. (1366). اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابوسعید. تصحیح و تعلیقات محمّدرضا شفیعی کدکنی. آگه.

مستملی بخاری، ا. (1365). شرح التعرّف لمذهب اهل تصوّف. با مقدمه و تصحیح و تحشیۀ محمّد روشن. اساطیر.

منزوی، ع. (1402). مقدمه، عین‌القضات همدانی، 1402 ب، ج 3.

نزهت، ب. (1397). نخستین و کهن‌ترین تفسیر عرفانی آیات قرآن کریم و احادیث نبوی در ادب فارسی.  متن‌شناسی ادبی. سال 54. شمارۀ دوم. صص 97-118.

https://doi.org/10.22108/rpll.2017.77292

هجویری، ا. (1400). کشف ‌المحجوب. به‌تصحیح محمود عابدی. سروش.