جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

تحلیل و طبقهبندی نتایج و آثار تجربههای عرفانی در متون منثور صوفیه

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات عرفانی دانشگاه شهید بهشتی، مدرس دانشگاه.
2 عضو هیأت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید بهشتی.
چکیده
تجارب عرفانی (Mystical Experiences) که با تعابیر مختلفی از آن‌ها یاد میشود، اهمیت زایدالوصفی در سنتهای عرفانی در فرهنگهای مختلف ازجمله تصوّف ایرانی دارد. نیل به این کشفها و احوال عرفانی گاه همچون هدف غایی عارفان در نظر گرفته شده که فهمی اصیل و بیواسطه به صاحبتجربه میبخشد. از خلال گزارشهایی که در متون صوفیه در باب تجارب عرفانی آمده میتوان دریافت یکی از بنیادیترین دلایل قدر و قیمت این تجربهها، آثار و نتایجی است که در معرفت، سلوک، روان و احساسات سالک از پسِ این احوال بروز و ظهور مییابد. در این پژوهش، با مطالعۀ متون شاخص نثر صوفیه از قرن سوم تا هشتم هجری نتایج و آثار تجارب عرفانی که از سوی خودِ عارفان یا تبیینکنندگان تجارب عرفانیِ آنان ثبت و ضبط شدهاند، شناسایی، طبقهبندی و تحلیل شده است. آنچه از پس این لحظات زودگذر برای عارف باقی میماند، ادراکات، احوال و بینشی ماندگار است که زیستجهان او را تعالی میبخشد. علاوه بر این، تبیین نتایج تجارب عرفانی در فهم ماهیّت این تجارب نیز یاریرسان است. این نتایج، در پنج مقوله قابل احصاء و طبقه‌بندی است: نتایج معرفتی، نتایج ذهنی-روانی، نتایج کارکردی-سلوکی، بازتابهای بدنی به‌مثابه پیامدهای تنانه و شطح که در واقع پیامد زبانی این کشفها و واردات ربانی‌ست. به نتایج راهزن نیز اشاره داشتیم. در این میان، نتایج معرفتی خود به زیرگروههایی قابل‌تقسیم است. نتایج ذهنی-روانی نیز در مطالعات معاصر نقشی پررنگ دارد و میتواند در پیوند عرفان با جهان جدید مؤثر افتد. تبیین سه نتیجۀ دیگر (سلوکی، تنانه و زبانی) گامی روبهجلو در فهم تجربههای عرفانی در سنت صوفیانه است.
کلیدواژه‌ها

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0
International License (CC BY 4.0). https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

ابوابراهیم مستملی بخاری. (1366). شرح التعرّف لمذهب التصوّف، نورالمریدین و فضیحه المدعین. تصحیح محمد روشن. چهار جلد. تهران: اساطیر
ابوالمفاخر یحیی باخرزی. (1383). اوراد الاحباب و فصوص الاداب. جلد دوم، به کوشش ایرج افشار. چاپ دوم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابوبکر محمد کلابادی. (1399). التعرّف لمذهب التصوّف. به کوشش محمد جواد شریعت. چاپ دوم. تهران: اساطیر.
ابونجیب سهروردی. (1392). آداب المریدین. ترجمۀ احمد شیرکان، تصحیح: نجیب مایل هروی. چاپ دوم، تهران: مولی.
ابونصر سرّاج طوسی (1421). اللمع فی التصوّف. تصحیح کامل مصطفی الهنداوی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابونصر سرّاج طوسی. (1397). اللمع فی التصوف. تصحیح رینولد آلن نیکلسون. ترجمه مهدی محبتی. چاپ سوم. تهران: اساطیر.
ارنست، ک. (1377). روزبهان بقلی، عرفان و شطح اولیاء در تصوف اسلامی، ترجمه مجدالدین کیوانی. چاپ اول. تهران: مرکز.
الیاده، م. (1372). رساله در تاریخ ادیان، ترجمه جلال ستاری، چاپ اول، تهران: سروش.
الیاده، م. (1382). اسطوره، رؤیا، راز. ترجمۀ رؤیا منجم. چاپ سوم (اولِ علم). تهران: علم.
اوکین، ج.، و راتکه، ب. ر. (1379). دو اثر از حکیم ترمذی، مفهوم ولایت در دوران آغازین عرفان اسلامی. ترجمۀ محدالدین کیوانی، تهران: مرکز. (کتاب بدوشان از حکیم ترمذی در ذیل این کتاب به فارسی ترجمه شده است).
بهاءولد. (1352). معارف. تصحیح بدیعالزمان فروزانفر. دو جلد. چاپ دوم. تهران: اداره کل نگارش وزارت فرهنگ.
استیس، و. ت. (1388). عرفان و فلسفه. ترجمهٔ بهاءالدین خرمشاهی. چاپ هفتم. تهران: سروش.
پورجوادی، ن. (1392). حیرت در پیشگاه خدا. نامۀ فرهنگستان، دورۀ سیزدهم، شمارۀ 1. پیاپی 49. پاییز 1392. 26 تا 44.
پورنامداریان، ت.، و دیگران. (1397). درک گامبهگام فرایند ادراک در مکاشفه. نشریۀ پژوهشهای ادب عرفانی (گوهر گویا). سال دوازدهم. شماره چهارم. پیاپی 39. زمستان 1397. 127 تا 154.
تقوی، م. (1385). شطح، سرریزهای روح بر زبان. مجلۀ دانشکدۀ ادبیات تربیت معلّم، شمارۀ 55، جلد 14. صص 37 تا 71.
جباری فرکوش، ا. (1397). بررسی و سیر تحوّل تجربۀ عرفانی در متون کهن از قرن دوم تا پنجم هجری. رسالۀ دکتری، دانشگاه ارومیه.
جیمز، و. (1391). تنوع تجربهٔ دینی، مترجم: حسین کیانی، چاپ اول، تهران: حکمت.
جیمز، و. (1391). پراگماتیسم، ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان. چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی.
راتکه، ب. ر.، و اوکین. ج. (1379). دو اثر از حکیم ترمذی، مفهوم ولایت در دوران آغازین عرفان اسلامی، ترجمۀ مجدالدین کیوانی، چاپ اول، تهران: مرکز.
روزبهان بقلی شیرازی. (1393). کشف الاسرار و مکاشفات الانوار. تصحیح و ترجمه مریم حسینی. تهران: سخن.
روزبهان بقلی شیرازی. (1399). شرح شطحیات. تصحیح و مقدمه از هانری کربن. چاپ هشتم. تهران: طهوری.
سلمانی، ی.، و سنایی، ع.، و علمی، ق. (1399). بررسی تحلیلی تجربهٔ عرفانی در روان‌شناسی فرافردیِ استانسیلاو گراف. نشریۀ شناخت. دورۀ 13. شمارۀ 2. پیاپی 83. اسفند 1399. 73 تا 93.
سهلگی، م. ع. (1388). دفتر روشنایی (ترجمۀ کتاب النور فی مقامات ابیطیفور). مترجم محمدرضا شفیعی کدکنی. چاپ پنجم. تهران: سخن
سید محمد بخاری. (1364). مناهج الطالبین و مسالک الصادقین. به اهتمام نجیب مایل هروی. تهران: مولی.
شعبانی، م. (1396). بیخویشی و خویشتنداری، نسبت تجربۀ عرفانی و اخلاق. چاپ اول، تهران: حکمت سینا.
شفیعی کدکنی، م. ر. (1384) نوشته بر دریا، از میراث عرفانی ابوالحسن خرقانی. مقدمه، تصحیح و توضیحات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن. (در واقع تصحیح کدکنی از کتابِ «منتخب نورالعلوم» منسوب به خرقانی در این کتاب درج است).
شمس تبریزی. (1396) مقالات. تصحیح و تعلیق محمدعلی موحد. چاپ پنجم. تهران: خوارزمی.
شهاب‌الدین سهروردی. (1364). عوارف المعارف. ترجمۀ ابومنصور عبدالمؤمن اصفهانی. به اهتمام قاسم انصاری. تهران: علمی و فرهنگی.
طاهری ماه‌زمینی، ن.، و امیری خراسانی، ا. (1392). «بررسی مکاشفات عرفانی در مثنوی معنوی». شعرپژوهی دانشگاه شیراز (بوستان ادب). شمارهٔ 2. صص 102- 83.
عزالدین محمود کاشانی. (1394). مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه. تصحیح: جلالالدین همایی، چاپ دوازدهم. تهران: سخن.
علاالدولۀ سمنانی. (1366). چهل مجلس یا رسالۀ اقبالیه. تصحیح و تعلیقات نجیب مایل هروی. چاپ اول. تهران: ادیب.
عینالقضات همدانی. (1396). تمهیدات. مقدمه و تصحیح عفیف عسیران. چاپ اول. تهران: مولی.
غزالی، م. (1389) احیاء علومالدین. چهار جلد. به کوشش: حسین خدیوجم. چاپ هفتم. تهران: علمی و فرهنگی.
فتوحی رودمعجنی، م. (1402). ردهبندی معرفتی گزارههای صوفیانه، دوفصلنامۀ پژوهشهای ادبی-فلسفی. دورۀ 1. شمارۀ 1. بهار و تابستان 1402: 7 تا 21.
فعّالی، م. ت. (1389). تجربۀ دینی و مکاشفۀ عرفانی. چاپ چهارم. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی
قشیری، ا. (1399). رسالهٔ قشیریه. ترجمهٔ ابوعلی حسن‌بن‌احمد عثمانی. چاپ دوازدهم. تهران: علمی و فرهنگی.
کاظمیفر، م. (1393). بررسی و تحلیل تجربههای عرفانی روزبهان در کشفالاسرار بر مبنای رویکرد ساختگرایی استیون کتز، رسالۀ دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.
مژگانی، ن. (1403). خرقه دریدن از روزگار باستان تا خانقاه صوفیه. فصلنامۀ علمی ادبیات عرفانی دانشگاه الزهراء. سال شانزدهم، شمارۀ 37، تابستان 1403: 103 تا 134.
ملکیان، م. (1387). روش‌شناسی مطالعات مقایسه‌ای در عرفان. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
نجمالدین رازی. (1399). مرصاد العباد. به اهتمام: محمد امین ریاحی. چاپ شانزدهم. تهران: علمی و فرهنگی.
نجمالدین کبری. (1368). فوائح الجمال و فواتح الجلال. ترجمۀ محمد باقر ساعدی خراسانی. به اهتمام حسین حیدرخانی. تهران: مروی.
هجویری، ع. ع. (1389). کشف المحجوب. تصحیح: محمود عابدی. چاپ ششم. تهران: سروش.
Francis, Leslie J. (2021) Exploring the consequences of religious experience within the Greer tradition: effects on personal affect and on religious affect, Journal for the Study of Religious Experience, volume 7, no 1, 2021, 69-92.
Jones, R and Gellman, J. (2022) The {Stanford} Encyclopedia of Philosophy, mysticism, Metaphysics Research Lab, Stanford University.
Kandi, Suneetha. (2013) Characteristics of mystical experiences and the impact of meditation, International Journal of Social Sciences. Volume 2, no 2, January 2013. 141-146
Kwonmok, Ko et al. (2022) Psychedelics, Mystical Experience, and Therapeutic Efficacy: A Systematic Review, Front. Psychiatry, volume 13, July 2022.
Maslow, Abraham. (1993) The Farther Reaches of Human Nature, PENGUIN B00KS. New York.
Newberg. Andrew and mark Robert Waldman. (2016) How Enlightenment Changes Your Brain: The New Science of Transformation. New York. Ballentine Books.
David B. Yaden and Andrew B. Newberg. (2022) The Varieties of Spiritual Experiences: 21st Century Research and Perspectives, Oxford University Press.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 11 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 25 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 10 تیر 1405