در این مقاله نشان دادهایم که چگونه یکی از ویژگیهای رسمالخط فارسی در ادوار گذشته، خواندن برخی مواضع نسخههای خطی را به چالش تبدیل کرده و موجب بدخوانیهایی شده است. این ویژگی تشابه دو حرف ک و گ است که در دورههای مختلف گاه بدون هیچ نشانۀ تمایزبخشی، کاملاً شبیه به هم نوشته شدهاند و صورت نوشتاری برخی کلمات را که تنها در همین دو حرف اختلاف دارند، یکسان ساختهاند. تمرکز ما بهطور ویژه بر نام دو جانور، کرگ (کرگدن) و گرگ است که در شعر قطران تبریزی، شاعر سدۀ ۶ ق، نیز بهکاررفتهاند و ما، هم به واسطه متنهای کهن مرتبط با جانوران و هم از طریق متون ادبی که بازتابدهندۀ این آگاهیهای جانوری بودهاند، از ویژگیهای آن دو در نظر قدما آگاهیم. با این حال، مصححان دیوان تازهانتشاریافتۀ قطران در مواضعی در تشخیص این دو جانور به خطا افتادهاند. در اینجا با بهرهگیری از برخی آگاهیهای جانوری و همینطور برخی باهمآییها در سنّتهای متنی فارسی و عربی و ادبیات پهلویِ پس از اسلام، برای خوانش صحیح کلمه مؤیداتی پیش نهادهایم.
Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0). https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
آیدنلو، س. (۱۳۸۵). نخستین سند ادبی ارتباط آذربایجان با شاهنامه. مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه شهید چمران اهواز)، ۲ (۱)، ۱۱۱-۱۴۲.
ابن محدث تبریزی. (۱۳۹۷). عجایبالدنیا. تصحیح علی نویدی ملاطی. انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری نشر سخن.
ابوتمّام، ح. ا. (۱۴۲۱ ق/۲۰۰۰ م). دیوان. شرحه و ضبطه و قدّم له إیمان البقاعی. ج. ۲. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
ابوفراس حمدانی (۱۴۰۸ ق/۱۹۸۷ م). دیوان (علی روایة ابن خالویه و روایات آخر). حقّقه و شرّحه محمد التونجی. منشورات المستشاریة الثقافیة للجمهوریة الاسلامیة الایرانیه.
اسدی طوسی، ح. ا. (۱۳۵۴). گرشاسبنامه. به اهتمام حبیب یغمائی. کتابخانۀ طهوری.
امیدسالار، م. (۱۳۹۷). گرشاسپنامه. در: سی و دو مقاله در نقد و تصحیح متون ادبی. انتشارات دکتر محمود افشار، ۴۳۵‑۴۴۴.
ایرانشان بن ابیالخیر. (۱۳۷۷). کوشنامه. به کوشش جلال متینی. انتشارات علمی.
بداؤنی، ع. (۱۳۸۰). منتخبالتواریخ. تصحیح احمدعلی صاحب. به کوشش توفیق ه. سبحانی. ج. ۱. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
تفضلی، ا. (۱۳۷۶). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. به کوشش ژاله آموزگار. سخن.
جاحظ، ا. ع. (۱۳۸۴ ق/۱۹۶۵ م). الحیوان. تحقیق عبدالسلام محمد هارون. ج. ۱. مکتبه و مطبعه مصطفیالبابی الحلبی و اولاده بمصر.
حاسب طبری، م. ا. (1391). تحفهالغرائب. تصحیح جلال متینی. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
خالقی مطلق، ج. (۱۳۹۶). واژهنامۀ شاهنامه. به کوشش فاطمه مهری و گلاله هنری. سخن.
دنیسری، ش. م. (۱۳۸۷). نوادرالتبادر لتحفهالبهادر. به کوشش محمدتقی دانشپژوه و ایرج افشار. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رحیمپور، م. (۱۳۹۲). اشعار باقیمانده از شهابالدین مهمرة بداؤنی. ویژهنامۀ نامۀ فرهنگستان (شبهقاره)، ۱ (۱)، ۱۵۷-۱۸۳.
زجّاجی. (۱۳۹۰). همایوننامه (تاریخ منظوم). تصحیح علی پیرنیا. میراث مکتوب.
سعدالدین وراوینی. (۱۳۸۰). مرزباننامه. به کوشش خلیل خطیبرهبر. انتشارات صفیعلیشاه.
شفیعی کدکنی، م. (۱۳۷۲). صور خیال در شعر فارسی. مؤسسۀ انتشارات آگاه.
شهمردان بن ابیالخیر. (۱۳۶۲). نزهتنامۀ علائی. تصحیح فرهنگ جهانپور. مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صفا، ذ. (۱۳۶۹). تاریخ ادبیات در ایران. ج. ۲. انتشارات فردوس.
طوسی، م. م. (۱۳۸۲). عجایبالمخلوقات و غرائبالموجودات. به اهتمام منوچهر ستوده. انتشارات علمی و فرهنگی.
عابدی، م.، و همکاران. (۱۴۰۲). مقدمه بر: دیوان قطران تبریزی. تصحیح محمود عابدی و مسعود جعفری، با همکاری تهمینه عطائی و شهره معرفت. فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
عبدالهادی مراغی. (۱۳۸۸). منافع حیوان. به کوشش محمد روشن. بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
