بررسی دگردیسی دشمن در شاهنامه بر اساس نظریه‌های تقابل و دیگری

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

محمود رضایی دشت ارژنه ¹

محمدعلی شیعاوی ²

معین کاظمی‌فر ³

¹ استاد بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز.

² دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز.

³ استادیار بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز.

10.22067/jls.2026.97702.1799

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی سیر دگردیسی مفهوم «دشمن» در دوران اساطیری و پهلوانی شاهنامه می‌پردازد. این تحقیق، ضمن بازنمایی تحول رابطهٔ «من» و «دیگری» در طول روایت‌ها، نشان می‌دهد که مفهوم دشمن پیوسته در حال درونی‌تر شدن است. این روند دگرگونی، سه مرحلهٔ اصلی را دربرمی‌گیرد: نخست، دوران نبرد با دیوان به‌عنوان نیروهای غیرانسانی (از پادشاهی کیومرث تا طهمورث) که مبدأ شکل‌گیری مرزهای اولیهٔ هویتی محسوب می‌شود. دوم، مرحلهٔ انتقال مرزهای دشمنی به جهان انسانی و نژادی شدن نبردها میان ایران و توران (از پادشاهی جمشید تا کیخسرو)؛ و درنهایت مرحلهٔ سوم (از پادشاهی گشتاسب تا بهمن) که در آن تقابل درونی شده است و طی آن رستم و اسفندیار در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند. در این مرحله، خودی‌ترین عناصر حماسه به دیگری یکدیگر تبدیل شده و نبرد ماهیتی تراژیک می‌یابد. این پژوهش با به‌کارگیری چارچوب نظری تلفیقی، شامل نظریهٔ امر سیاسی کارل اشمیت، آگونیسمِ شانتال موفه و معناشناسیِ چارلز کی. آگدن به تحلیل این تقابل‌ها پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که عامل اصلی انقباض مرزهای خودی و جابجایی دشمن به درون، نیاز بنیادین انسان به تقابل برای تعریف هویت خویشتن است. بر این اساس، با دستیابی به پیروزی مطلق بر دشمن بیرونی، صلح پایدار به وجود نمی‌آید؛ بلکه در غیاب تهدید بیرونی، انرژی ستیزه‌جویی در ساختار حماسه به سمت درون جابجا می‌شود.

کلیدواژه‌ها

شاهنامه

تقابل

دشمن

کارل اشمیت

شانتال موفه

آنتاگونیسم

دیگری

موضوعات

• ادبیات حماسی

---

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0
International License (CC BY 4.0). https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

مراجع

اوستا. (1384). پژوهش و گزارش: جلیل دوستخواه. 2 جلد، چاپ نهم. تهران: مروارید.

اسلامی سنجبد، م.، و زمردی، ح. (۱۴۰۱). بررسی گفتمان‌های متقابل در شاهنامه فردوسی با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی. نشریه علمی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، ۱۵ (۷۹)، ۲۰۵-۲۳۴.

اشمیت، ک. (۱۳۹۰). الهیات سیاسی: چهار فصل در باب حاکمیت. ترجمه طاهر خدیو. تهران: رخ‌داد نو.

اشمیت، ک. (۱۳۹۲). مفهوم امر سیاسی. در م. فرهادپور، ا. مهرگان و ص. نجفی (ویراستاران)، قانون و خشونت: گزیده مقالات (چاپ سوم، صص 154-89). تهران: رخداد نو.

اصفهانی، ح. (۱۳۶۷). تاریخ پیامبران و شاهان (تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء)، ترجمهٔ جعفر شعار، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.

امیدی، ع.، و احمدی‌نژاد، ح. (۱۳۹۷). غیریت‌سازی خاکستری در شاهنامه فردوسی براساس نظریه گفتمان لاکلائو و موفه. فصلنامه مطالعات ملی، ۱۹ (۲)، 23-42.

انجوی شیرازی، س. ا. (۱۳۶۹). فردوسی‌نامه: مردم و شاهنامه، جلد ۲. تهران: علمی.

ایرانشان بن ابی‌الخیر. (۱۳۷۷). کوش‌نامه، به کوشش جلال متینی. تهران: انتشارات علمی.

آگدن، چ. ک. (۱۳۹۹). تقابل: تحلیلی زبان‌شناختی و روان‌شناختی. ترجمهٔ کورش صفوی. تهران: علمی.

آیدنلو، س. (۱۳۸۸). نکته‌هایی از روایات پایان کار ضحاک. فصلنامه علمی پژوهشی کاوش‌نامه، (۱۸)، ۹-۴۸.

بالو، ف.، ستاری، ر.، و بصیری، ف. (۱۳۹۸). شاهنامه؛ نمود حذف، غیاب یا حضور دیگری. فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، ۱۵ (۵۴)، ۳۹-۷۳.

ثعالبی، ا.ع. (۱۳۶۸). تاریخ ثعالبی (غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم)، ترجمهٔ محمد فضائلی، تهران: نقره.

خالقی‌مطلق، جلال. (۱۳۸۶). حماسه: پدیده‌شناسی تطبیقی شعر پهلوانی. تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.

خطیبی، ا.، و وان دِن بِرگ، گ. (تصحیح). (۱۳۹۵). شبرنگ‌نامه. تهران: موقوفات دکتر محمود افشار.

دزفولیان‌راد، ک.، و امن‌خانی، ع. (۱۳۸۸). «دیگری» و نقش آن در داستان‌های شاهنامه. فصلنامه پژوهش زبان و ادبیات فارسی، (۱۳)، ۱-۲۳.

دوشن‌گیمن، ژ.(1399). اورمزد و اهریمن (ماجرای دوگانه‌باوری در عهد باستان). ترجمهٔ عباس باقری. چاپ سوم، نشر فرزان روز.

روایت پهلوی. (۱۳۶۷). ترجمهٔ مهشید میرفخرایی. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

زند بهمن یسن. (۱۳۷۰). تصحیح و ترجمهٔ محمدتقی راشدمحصل. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

سهراب‌نژاد، ع. ح. (۱۳۹۱). تقابل دوگانهٔ نشانه‌ها در داستان ضحاک. فصلنامه علمی پژوهشی کاوش‌نامه، ۱۳ (۲۵)، 115‑‏134.

شالیان، ژ. (۱۳۹۸). گنجینهٔ حماسه‌های جهان. ترجمهٔ علی اصغر سعیدی، چاپ چهارم، تهران: نشر چشمه.

شایست نشایست: متنی به زبان پارسی میانه. (۱۳۶۹). آوانویسی و ترجمهٔ کتایون مزداپور. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

عبادی جمیل، س.، رضایی دشت‌ارژنه، م.، و قلعه‌خانی، گ. (۱۳۹۵). بررسی اسطوره ضحاک بر اساس ساختار تقابل‌های دوگانه کلود لوی‌اِستروس. جستارهای نوین ادبی، ۴۹ (۴)، 67-92.

فردوسی، ا. (۱۳۹۸). شاهنامه، به کوشش جلال خالقی‌مطلق. چاپ چهارم. تهران: سخن.

کریستن‌سن، آ. (۱۳۵۵). آفرینش زیانکار در روایات ایرانی، ترجمه احمد طباطبائی، تبریز: مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران.

لکلائو، ا.، موفه، شانتال. (۱۳۹۲). هژمونی و استراتژی سوسیالیستی: به‌سوی سیاست دموکراتیک رادیکال. ترجمهٔ محمد رضایی. تهران: نشر ثالث

موفه، ش. (۱۳۹۱). درباره امر سیاسی. ترجمه منصور انصاری. تهران: رخ‌داد نو.

موفه، ش. (۱۳۹۳). در نقد و دفاع از دموکراسی. ترجمهٔ جعفر محسنی دره‌بیدی، صص 28-18. تهران: نقش و نگار.

مینوی خرد. (۱۳۵۴). ترجمهٔ احمد تفضلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

Buber, M. (2008). I and Thou, Trans. R. G. Smith, London: Hesperides Press.

Eco, Umberto. (1972). The myth of Superman (N. Chilton, Trans.). Diacritics, 2(1), 14-22.

Ker, W. P. (1957). Epic and romance: Essays on medieval literature. Dover Publications.

Leoni, F. (2012). “The Revenge of the Snakes: The Iconographic Reception of Zahhak in the Shahnama”, in Shahnama Studies II, ed. Charles Melville and Gabrielle van den Berg, Leiden: Brill, pp. 99-122.

Lévi-Strauss, Claude. (1966). The Savage Mind. London: Weidenfeld and Nicolson

Roche, M. W. (2005). The greatness and limits of Hegel's theory of tragedy. In R. Bushnell (Ed.), A companion to tragedy (pp. 51-67). Blackwell Publishing.

Schmitt, C. (2006). The Nomos of the Earth in the International Law of the Jus Publicum Europaeum, New York: Telos Press.

Schmitt, Carl. (1996). The Leviathan in the State Theory of Thomas Hobbes: Meaning and Failure of a Political Symbol. Translated by George Schwab and Erna Hilfstein. Westport: Greenwood Press.

Tajfel, H. (1981). Human groups and social categories: Studies in social psychology. Cambridge University Press.

Zur, O. (1991). The love of hating: The psychology of enmity. History of European Ideas, 13(4), 345‑369.