جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

نمودها و کاربرد متفاوت «آرکائیسم» و «گویش سبزواری» در رمان کلیدر محمود دولت آبادی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه علامه طباطبائی
2 دانشگاه فردوسی مشهد
3 دانشگاه تبریز
چکیده
در مجموعه آثار دولت آبادی و از جمله رمان کلیدر، همواره دو گزارۀ مهم و متمایز از مقولۀ هنجارگریزی و آشنایی زدایی، یعنی کاربرد گویش سبزواری و گرایش به آرکائیسم (باستان گرایی)، توجّه خواننده را به خود جلب می کند. خواننده در پاسخ به این پرسش که کدام واژه و ساختار صرفی و نحوی متن، برگرفته از متون نظم و نثر کهن و در واقع از مصادیق آرکائیسم است و کدام در زمرۀ گویش (سبزواری) است، بسته به میزان آگاهی و شناخت خود از دو منبع یادشده، تقسیم بندی ای عرضه کرده و انتساب هایی صورت می دهد. در جستار حاضر، برای پاسخ به این پرسش، با بررسی رمان کلیدر و عرضۀ مصادیق هنجارگریزی بر معیار و سنجۀ متون نظم و نثر کهن و لغت نامه های فارسی، و همچنین پرس وجو از گویشوران گویش سبزواری، کوشش شده مرز آشکاری میان مصادیق این دو گرایش و کاربرد مشخص شود؛ حاصل این کار آن است که حجم بالایی از مصادیق هنجارگریزی در کلیدر، مربوط به آرکائیسم و انواع واژگانی، صرفی و نحوی آن است. در این میان، پاره ای از این دسته، در گویش سبزواری نیز کاربرد داشته و درواقع میان دو منبع، مشترک است؛ پاره ای نیز، تنها در متون کهن کاربرد داشته است؛ افزون بر این، دولت آبادی در کلیدر، واژگان و ساخت های صرفی و نحوی ای به کار گرفته است که تنها در گویش سبزواری (و یا دیگر گویش ها به ویژه خراسانی) دیده می شود. و امّا دستۀ دیگری از مصادیق هنجارگریزی را باید برخاسته از ذهن و زبان و حاصل تراوش قلم نویسنده دانست.
کلیدواژه‌ها

ابوالقاسمی، محسن. (1384). تاریخ زبان فارسی. ویرایش دوم. تهران: سمت.
اسحاقیان، جواد. (1383). کلیدر؛ رمان حماسه و عشق. تهران: گل آذین.
باطنی، محمدرضا. (1371). پیرامون زبان و زبان شناسی. تهران: فرهنگ معاصر.
باقری، مهری. (1377). تاریخ زبان فارسی. تهران: قطره.
بروغنی، ابوالفضل. (1381). بررسی زبان شناسانۀ گویش سبزواری. سبزوار: ابن یمین.
برومند سعید، جواد. (1379). دگرگونی آوایی واژگان در زبان فارسی. کرمان: دانشگاه باهنر کرمان.
بیهقی، ابوالفضل. (1385). تاریخ بیهقی. به کوشش خلیل خطیب رهبر. تهران: مهتاب.
حسن‌پور‌ آلاشتی، حسین. (1386). «ویژگی‌های زبان روایت در سه اثر محمود دولت آبادی». کاوش نامۀ یزد. ش 146. بهار و تابستان. صص 139-160.
خلیلی جهانتیغ، مریم. (1380). سیب باغ جان. تهران: سخن.
دولت آبادی، محمود.(1387).  کلیدر (ده جلد در پنج مجلد). تهران: فرهنگ معاصر.
دولت آبادی، محمود. (1370). کلیدر. جلد 1 و 2. تهران: فرهنگ معاصر.
دولت آبادی، محمود.  (1383). قطرۀ محال اندیش (1). تهران: چشمه.
دولت آبادی، محمود. (1370). کلیدر. جلد 5 و 6. تهران: فرهنگ معاصر.
ذوالنور، رحیم. (1373). رفتارشناسی زبان (تطور واجی، واکه‌ای، صرفی، نحوی، معنایی و رسم‌الخط زبان فارسی تاریخی). تهران: زوار.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1376). موسیقی شعر. تهران: آگه. چ 5 .
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1385). موسیقی شعر. تهران: آگه. چ9.
شیرمحمدی، عباس. (1380). بیست سال با کلیدر (در نقد رمان کلیدر محمود دولت آبادی). تهران: کوچک.
فرشیدورد، خسرو. (1373). دستور امروز (شامل پژوهش های تازه ای در صرف و نحو فارسی با اشاراتی به فارسی قدیم و زبان محاوره). تهران: صفیعلی‌شاه.
قریب، عبدالعظیم و دیگران. (1373). دستور زبان فارسی (پنج استاد). تهران: ناهید.
محمدعلی، محمد. (1372) . گفت وگو (با شاملو، دولت آبادی و اخوان ثالث). تهران: قطره.
مشکوۀ ‌الدینی، مهدی. (1386). دستور زبان فارسی بر پایۀ نظریۀ گشتاری. ویرایش دوم. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
مهویزانی، الهام. (1373). آینه‌ها؛ نقد وبررسی ادبیات امروز ایران. تهران: روشنگران.    
میرصادقی، جمال. (1360). قصه، داستان کوتاه و رمان. تهران: آگاه.
ناتل‌خانلری، پرویز. (1387). تاریخ زبان فارسی. ویرایش دوم. تهران: فرهنگ نشر نو.
همایون‌فرخ، عبدالرحیم. (1379). دستور جامع. تهران: علی‌اکبر علمی.
وحیدیان‌کامیار، تقی. (1390). دستور زبان فارسی 1. تهران: سمت.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.