جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

بررسی صفات و خویشکاری‌های دیوان در مجموعه روایات فردوسی‌نامه

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
دانشگاه حضرت نرجس (س) رفسنجان
چکیده
فردوسی‌نامه مجموعه‌ای از روایات شفاهی/مردمی از شاهنامه است که سال‌ها پیش به همّت سیّد ابوالقاسم انجوی ‌شیرازی در سه مجلّد گردآوری شد. این مجموعه دربردارندۀ روایاتی دربارۀ قهرمانان شاهنامه و دیگر متون پهلوانی ایران است که در میان تودۀ مردم رواج داشته است. اگرچه ساختار داستان‌های فردوسی‌نامه اغلب بر پایۀ متون منظوم حماسی ایران است، شماری باورها و دیدگاه‌های عامیانۀ مردم نیز در آن نفوذ کرده و گاهی ساختار یک روایت، آن‌چنان دگرگون گشته است که تشخیص آن از خاستگاه و هستۀ اصلی آن دشوار است. متاسّفانه این مجموعۀ ارزشمند تا کنون کمتر مورد توجّه پژوهشگران قرار گرفته‌ و دربارۀ ساختار روایات و نیز هستۀ اصلی آن تحقیق مستقلی انجام نشده است؛ حال آن ‌که بسیاری از روایات این کتاب، از منظرهایی مانند فولکلورشناسی، اسطوره‌شناسی، جامعه‌شناسی و برخی علوم مرتبط به آن حایز اهمیت است. یکی از بن‌مایه‌های اساطیری پربسامد این کتاب، حضور پررنگ و چشمگیر دیوان است. در این مجموعه، اغلب هریک از دیوان با ویژگی‌های منحصر به فردی ظاهر می‌شوند و هریک دارای خویشکاری‌های مهمّی هستند. در این مقاله صفات و خویشکاری‌های این دیوان را بررسی می کنیم.
کلیدواژه‌ها

آذر افشار، احمد. (1380). افسانه‌های آذربایجان. چاپ هفتم. تهران: ابجد.
آموزگار، ژاله. (1391). «ضحاک». دانشنامۀ‌ زبان و ادب فارسی. جلد 4. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
آیدنلو، سجّاد. (1382). « نشانه‎های سرشت اساطیری افراسیاب در شاهنامه». پژوهش‎های ادبی. ش 2. صص 7- 36.
آیدنلو، سجّاد. (1383). «بررسی فرامرزنامه». نامۀ پارسی. س 9. ش 2. صص 175-198.
آیدنلو، سجّاد. (1384 الف). «افراسیاب». دانشنامۀ‎ زبان و ادبیات فارسی. جلد 1. تهران: فرهنگستان زبان و ادب ‌فارسی.
آیدنلو، سجّاد. (1384ب). «ترنج بویا و به زرّین». رشد آموزش زبان و ادب فارسی. ش 73. صص 58-61.
آیدنلو، سجّاد. (1387). «پیشینۀ مکتوب و چندصدسالۀ برخی روایات مردمی/ شفاهی شاهنامه».    فرهنگ مردم. س 7. ش 24 و 25. صص 74- 83
آیدنلو، سجّاد. (1388). «نکته‌هایی از روایات پایان کار ضحّاک». کاوش‌نامه. س10. ش 18. صص 9-48.
آیدنلو، سجّاد. (1390). دفتر خسروان. برگزیدۀ شاهنامۀ فردوسی. تهران: سخن.
اسدی توسی، ابونصر. (1354). گرشاسبنامه. به کوشش حبیب یغمایی. تهران: [بی‌نا].
اسکندرنامه؛ روایت فارسی از کالیستنس دروغین. (1387). به کوشش ایرج افشار.  تهران: چشمه.
اکبری مفاخر، آرش. (1386). «اسطورۀ دیوان نخستین در شاهنامه». مطالعات ایرانی. س 6.  ش 12. صص 21-33.
اکبری مفاخر، آرش. (1387). «دیوان در متون اوستایی و فارسی باستان». مطالعات ایرانی. س 7. ش 14. صص 51-63.
اکبری مفاخر، آرش. (1388). «دیوان در متون پهلوی». مطالعات ایرانی.  س8. ش 15. صص 41-54.
اکبری مفاخر، آرش. (1389). «هستی شناسی دیوان در حماسه‌های ملّی بر پایۀ شاهنامۀ فردوسی». کاوش‌نامه. س 11. ش 21. صص 61-87.
الول ساتن، ل. پ. (1388). قصّه‎های مشدی گلین خانم. تهران: مرکز.
انجوی شیرازی، سیّد ابوالقاسم. (1369). فردوسی‌نامه. چاپ سوم. 3 جلد. تهران: علمی.
انجوی شیرازی، سیّد ابوالقاسم. (1388). گل به صنوبر چه کرد؟. تهران: امیرکبیر.
اوشیدری، جهانگیر. (1386). دانش‌نامۀ مزدیسنا. چاپ چهارم.  تهران: مرکز.
ایرانشان بن ابی‌الخیر. (1370). بهمن‌نامه. تصحیح رحیم عفیفی. تهران: علمی و فرهنگی.
ببر بیان. (1394). هفت منظومۀ حماسی. تصحیح رضا غفوری. تهران: میراث مکتوب.
برزگر خالقی، محمّدرضا. (1379). «دیو در شاهنامه». فنون ادبی. ش 13. صص 76- 100.
بیغمی، محمّد. (1381). داراب ‎نامه. تصحیح ذبیح‎الله صفا. تهران: علمی و فرهنگی.
بیغمی، محمّد. (1388). فیروزشاه نامه. به‌ کوشش ایرج افشار و مهران افشاری. تهران: چشمه.
پورآلاشتی، حسن؛ قلی‌زاده‌پور، حسین. (1385). «بررسی مفهوم دیو از اوستا تا شاهنامه». نشریۀ زبان و ادبیات دانشکدۀ‌ ادبیات و علوم انسانی سمنان. ش 16. صص 15-38.
پورداود، ابراهیم. (1386). «مهر». آناهیتا. به کوشش مرتضی گرجی. تهران: دنیای کتاب. جامع ‌الحکایات. (1390). به کوشش پگاه خدیش و محمد جعفری. تهران: مازیار.
جعفری، یونس. (1374). «واژۀ ناشناختۀ دیو در شاهنامۀ فردوسی». نمیرم از این پس که من زنده‌ام. تهران: دانشگاه تهران.
حاتم‌نامه. (1386). روایت اول: هفت سیر حاتم. به کوشش حسین اسماعیلی. تهران: معین.
خالقی ‌مطلق، جلال. (1372 الف). «معرفی قطعات الحاقی شاهنامه». گل رنج‌های کهن. تهران: مرکز.
خالقی ‌مطلق، جلال. (1372 ب). «یکی داستان است پر آب چشم». گل رنج‎های کهن.  تهران: مرکز.
خواجوی کرمانی. (1386). سام‌نامه. تصحیح میترا مهرآبادی. تهران: دنیای کتاب.
دریایی، تورج. (1377). «اهریمن و دیوان در متون پهلوی». ایران‌شناسی. س 10. ش 1. صص 124-126.
دوستخواه، جلیل. (1384). اوستا؛ کهن‌ترین سرودهای ایرانیان.  چاپ نهم. تهران: مروارید.
رستگار فسایی، منصور. (1379). اژدها در اساطیر ایران. تهران: توس.
رستگار فسایی، منصور. (1387). «تحلیل هرمونتیک داستان‌های دیوان در اساطیر و متون حماسی ایران». آفتابی   در میان سایه‌ای. به کوشش علیرضا مظفّری و سجاد آیدنلو. تهران: قطره.
رستگار فسایی، منصور. (1388). پیکرگردانی در اساطیر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رستم‌نامه. (1387). به‌ کوشش سجاد آیدنلو. تهران: میراث مکتوب.
رواقی، علی. (1390). فرهنگ شاهنامه. تهران: فرهنگستان هنر.
زند بهمن یسن. (1370). گزارش محمّدتقی راشد محصّل. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سام‌نامه. (1392). تصحیح وحید رویانی، تهران: میراث مکتوب.
سرامی، قدمعلی. (1388). از رنگ گل تا رنج خار. چاپ سوم. تهران: علمی و فرهنگی.
سرکاراتی، بهمن. (1385 الف). «بنیان اساطیری حماسۀ ملّی ایران». سایه‌های شکارشده. تهران: طهوری.
سرکاراتی، بهمن. (1385 ب). «مروارید پیش خوک افشاندن». سایه‌های شکارشده. تهران: طهوری.
شهریارنامه. (1377). به ‌کوشش غلامحسین بیگدلی. تهران: پیک فرهنگ.
شیرویۀ نامدار. (1384). ویرایش علیرضا سیف‌الدینی. تهران: ققنوس.
صفا، ذبیح الله. (1352). حماسه‎سرایی در ایران. چاپ دوم.  تهران: امیرکبیر.
طاووسی، محمود و دیگران. (1387). ترکیب در شاهنامۀ فردوسی. شیراز: نوید.
طباطبایی، احمد. (1343). «دیو و جوهر اساطیری آن». نشریۀ دانشکدۀ ادبیات تبریز. ش 16. صص 39-45.
طرسوسی، ابوطاهر محمّد. (1374). داراب‌نامه. به ‌کوشش ذبیح الله صفا. تهران: علمی و فرهنگی.
طرسوسی، ابوطاهر محمّد. (1380) . ابومسلم‌نامه. به ‌کوشش حسین اسماعیلی. تهران:  معین- قطره.
عطایی. ([بی تا] الف).  برزونامۀ ‌جدید. دست‎نویس ‌کتابخانۀ ‌پاریس به شمارۀ 1189.
عطایی. ([بی تا] ب). برزونامۀ جدید. نسخۀ کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی . به شمارۀ 62855.
غفوری، رضا. (1394). «نبرد قهرمان با اژدها در روایت های حماسی ایران». ادب پژوهی. ش 34.  صص 99-128.
غفوری، رضا؛ امینی، محمدرضا. (1393). «بررسی عناصر دینی و اندیشه های عرفانی در حماسۀ  جهانگیرنامه». کاوش‌نامه. ش 28. صص 293-316.
فرامرزنامه‌. (1382) . تصحیح مجید سرمدی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
فرامرزنامۀ بزرگ. (1394). به کوشش ماریولین فان زوتفن و ابوالفضل خطیبی. تهران: سخن.
فردوسی، ابوالقاسم. (1386). شاهنامه. تصحیح جلال خالقی ‌مطلق. تهران: مرکز دایرۀ ‌المعارف بزرگ اسلامی.
فره‌وشی، بهرام. (1381). فرهنگ زبان پهلوی. تهران: دانشگاه تهران.
قصّۀ امیرالمونین حمزه. (1362). تصحیح جعفر شعار. تهران: کتاب فرزان.
قصّۀ حسین کرد شبستری. (1388). به‌ کوشش ایرج افشار و مهران افشاری. تهران: چشمه.
قصّۀ نوش‌آفرین گوهرتاج. (1392). به کوشش اولریش مارزولف. تهران: به‌نگار.
کریستن سن، آرتور. (2535). آفرینش زیانکار در روایات ایرانی. ترجمۀ احمد طباطبایی. تبریز: دانشگاه تبریز.
کریمان، حسین. (1375). پژوهشی در شاهنامه. تهران: سازمان اسناد ملّی ایران.
کزّازی، میرجلال‌الدین. (1374).«نمادشناسی اسطوره ای در اسطورۀ ضحاک». نمیرم از این پس که من زنده‌ام. تهران: دانشگاه تهران.
گلی، احمد. (1386). «دیوان در شاهنامه». مجلۀ زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه سیستان و بلوچستان. س5. صص 153-172.
لانگ، اندرو. (1390). قصّه‌های پریان. کتاب قرمز. تهران: هیرمند.
مادح، قاسم. (1380). جهانگیرنامه. به‌کوشش ضیاءالدین سجادی. تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی  دانشگاه تهران- دانشگاه مک گیل.
محجوب، محمّدجعفر. (1387) ادبیات عامیانۀ ایران. چاپ چهارم. به کوشش حسن ذوالفقاری. تهران: چشمه.
مشتاق‌مهر، رحمان؛ آیدنلو، سجّاد. (1386). «که آن اژدها زشت پتیاره بود». گوهر گویا. س 1. ش 2. صص143-166.
منوچهرخان حکیم. (1384). اسکندرنامه. به کوشش علیرضا ذکاوتی قراگزلو. تهران: میراث مکتوب.
منوچهرخان حکیم. (1388). اسکندرنامه. به کوشش علیرضا ذکاوتی قراگزلو. تهران: سخن.
مهتدی، فضل‌الله. (1389). افسانه‎های کهن ایرانی. تهران: هیرمند.
مظفّریان، فرزانه. (1391).«اسطوره و قصه‌های عامیانه». فصلنامۀ ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. دانشگاه آزاد تهران واحد جنوب. ش 28. صص 213-247.
مولایی، چنگیز. (1387).«دیو». دانش‌نامه زبان و ادب فارسی. جلد 3.  تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی. هوپفنر، اینگه. (1386). افسانه‌های ایران زمین. تهران: ثالث.
Omidsalar, Mahmoud. (1995). “Div”. Encyclopedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater. NewYork. vol VII. pp 428- 431.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.