جستاری در آنیمای دایه در داستان های عامیانۀ فارسی (با تأکید بر سمک‌عیّار، ابومسلمنامه و حسین‌کرد)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی.

نویسنده

دانشگاه رازی -کرمانشاه

چکیده

همزیستی با یک اصل مؤنث یا مذکر در جسم و جان مرد و زن از دیرباز مورد توجه بوده است؛ اگرچه در برخی موارد این دیدگاه مستور مانده است، اما برخی از پژوهشگران چون یونگ با تعبیر «آنیما» و «آنیموس» از این دو اصل، سعی در  مطرح کردن آن در علوم انسانی داشته‌اند. در قصّه­های عامیانه و متون داستانی کهن، نمودهای این دو اصل در قالب رُمانس‌ها نمایان است. یکی از این جلوه‌های کهن‌الگویی، حضور برخی شخصیت‌هایِ تا حدودی در سایه است که از آن به «دایه» تعبیر می‌شود. حضور او در مراحل ابتدایی رشد قهرمانان قصّه‌ها و نیز برخی کُنش‌های مثبت و منفی از سوی او، بیانگر جلوۀ کهن‌الگویی آنیمایی وی در ذهن و ضمیر گزارندگان قصّه است. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و مطالعۀ کتابخانه­ای به انجام رسیده است. مسئلۀ محوری این است که دایه به‌عنوان یک آنیما چه کُنش­های آنیمایی انجام می­دهد، نقش محوری او در چه ویژگی‌ای نهفته است و اینکه نقش‌های آنیمایی او یکدست و ایستاست یا دو قطبی است. با بررسی این قصّه­ها نُه نقش از دایه نشان داده شده است که در این میان شش نقش مثبت و سه نقش منفی است؛ ازجمله: تربیت و ترضیع، واسطگی و دلالی، محرم اسرار شاه­زاده بودن، کاردانی و چاره‌گری، شفاعت و پایمردی، کارگزاری شب زفاف، افسونگری، جادوگری و طلسم گذاری، اطلاع­رسانی و مدیریت خرابات. از میان این کردارها، تربیت و پرورش به‌عنوان آنیمای مثبت بیشترین بسامد و از میان آنیمای منفی، جادوگری و طلسم بیشترین بسامد را داشته است. در بخش ویژگی‌های مثبت آنیما، واسطگی و دلالگی، محرم اسرار، کاردانی و چاره‌گری، شفاعت و پایمردی و کارگزاری شب زفاف همه در ذیل ویژگی «میانجی»گری آنیما قرار می‌گیرد. ملاک انتخاب داستان­ها، حضور و نقش دایه در آن‌هاست. از میان قصّه­های عامیانه بلند، قصّه­های سمک‌عیّار، ابومسلم‌نامه و حسین‌کرد را به دلیل بلند بودن داستان، تنوع بن­مایه­ها و نیز بسامد بالای حضور دایه در آن گزینش کرده­ایم.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Exploring Anima of Daye (Nursemaid) in Persian Folktales (With an Emphasis on Samak-e Ayyar, Abu Muslimnāmeh, and Hossein-e Kurd)

نویسنده [English]

  • Amiabbas Azizfar
Razi University
چکیده [English]

Abstract
Coexistence with a female or male principle in the body and soul of a man and woman has long been considered. Although this view persists in some cases, some scholars such as Jung, in the terms of Anima and Animus, have tried to apply these two principles to human sciences. In folk tales and ancient fictional texts, these two principles appear in the form of romances. One of these old represent of Archetype is the presence of some of the characters in the shadow, which is referred to as "Daye" (nursemaid). His presence in the early stages of the growth of the heroes of the stories, as well as some of his positive and negative actions, expresses the old path of Anima's model in the minds and minds of the storyteller. This research tried to present a paradigmatic interpretation of the sense of nursemaid by representation of the roles of nursemaids in some Persian folk tales. The research questions are: what roles does she play as an Archetypal Anima? In which characteristics is her main role portrayed? Is her role invariable or does it change? By examining these stories, it was cleared that she had shown nine role (six positive and three negative). Among her positive roles are her nurturance and growing up, intermediary, confident, resourcefulness, intercession, and preparing the spousal affairs. Her negative roles can be seen in magic, witchcraft and spellbinding, information and managing of the alehouse (bagnio). Most of the actions and behaviors that exist in people’s minds are also observed in the studied stories. Among these deeds, nurturance and growing up have been the most frequented as a positive role and witchcraft and spells of highest frequency among the negative roles. About the positive roles of Anima, intermediary, confident, resourcefulness and intercession and preparing the spousal affairs all subsumed under the "intermediary" character of Anima. The criterion for choosing the stories was the presence and role of Daye in them. Among the long folk tales we chose Samak-e Ayyar, Abu Muslimnāmeh and Hossein-e Kurd because of the stories’ importance, the diversity of motifs, and the frequency of the presence of Daye (nursemaid).
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Prototype
  • Daye (Baby nurse)
  • Samak-e Ayyar
  • Abo Moslem nama
  • Hossein-e Kurd
ارجانی، ‌فرامرز بن خداداد. (1367). سمک‌عیار، تصحیح پرویز ناتل خانلری. تهران: آگاه
اسلامی ندوشن، محمدعلی. (1346). جام جهان‌بین. تهران: جامی
انجوی شیرازی، ابوالقاسم. (1359). گل به صنوبر چه کرد. تهران: امیرکبیر
بلعمی، ابوعلی. (1353). تاریخ بلعمی. به تصحیح ملک‌الشعرا بهار. تهران: زوار
بهرنگی، صمد. (1377). افسانه‌های آذربایجان. تهران: انتشارات بهرنگی
جامی، عبدالرحمان. (1361). هفت اورنگ. ‌تصحیح مرتضی مدرس‌ چهاردهی. تهران: کتاب‌فروشی سعدی
جرجانی، ابوالمحاسن. (1337). تفسیر گازر. تصحیح محدث ارموی. تهران: مهرآیین
حسینی، مریم و جوادی ترشیزی، پری سیما. (1389). «کهن نمونه‌ها در قصّۀ غربت غربی سهروردی». مجلۀ ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا. شماره2. سال نخست: صص 71-49
حسینی، مریم و شکیبی ممتاز، نسرین. (1394). «روانشناسی اسطوره و داستان؛ رویکردی نوین در نقد ادبی». مجلۀ متن پژوهی ادبی. شمارۀ 64. دورۀ 19: صص29-7
خاتون‌آبادی، افسانه. (1376). «مضمون عشق و منش قهرمانان در داستان ویس و رامین». مجله نامه پارسی. سال سوم. شماره 3. صص 38-15 و چیستا. اردیبهشت 1376. شماره 138 و 139: صص 663-669
خالقی مطلق، جلال. (1369). «بیژن و منیژه و ویس و رامین»(مقدمه‌ای بر ادبیات پارتی و ساسانی)». ایران‌شناسی. س 2. شم‍اره 1: صص 273-298
دقایقى‌ مروزی، محمد. (1345). بختیارنامه ‌(راحة الارواح‌ فى‌ سرور المفراح‌). به‌ کوشش‌ ذبیح‌الله‌ صفا. تهران‌: امیرکبیر
ستاری، جلال. (1377). بازتاب اسطوره در بوف کور. تهران: توس
سور‌آبادی، ابوبکر عتیق نیشابوری. (1375). تفسیر سور آبادی. تهران: نشر نو
سیف، عبدالرضا، سلمانی نژاد مهرآبادی، صغری و موسی‌وند، نسرین. (1391). «بررسی و تحلیل چیستی و چگونگی ظهور کهن‌الگوی آنیما و آنیموس در شعر طاهره صفارزاده». مجلۀ زن در فرهنگ و هنر. شماره نخست. سال چهارم: صص126-107
شایگان فر، حمیدرضا. (1380). نقد ادبی. تهران: انتشارات دستان
صبحی (مهتدی). فضل‌الله. (1377). افسانه‌های ایرانی. تهران: نیل
صرفی، محمدرضا و عشقی، جعفر. (1387). «نمودهای مثبت آنیما در ادبیات فارسی». مجله نقد ادبی. شماره3: صص 88-59
صفوی، کوروش. (1392). درآمدی بر معنی شناسی. تهران: انتشارات سوره مهر
طرسوسی، ابوطاهر محمدبن حسن. (1380). ابومسلم نامه. 4 جلد. به کوشش حسین اسماعیلی. تهران: نشر معین با همکاری قطره و انجمن ایران شناسی فرانسه
عباسی داکانی، پرویز. (1380). قصۀ غربت غربی. تهران: تندیس
عوفی، سدیدالدین محمد. (1360-1370). جوامع‌الحکایات و لوامع الروایات (7 جلد). به کوشش مظاهر مصفا و دیگران. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی
فوردهام، فریدا. (1364). مقدمه‌ای بر روان‌شناسی یونگ. ترجمه مسعود میربها. تهران: انتشارات اشرفی کادن.
کوپر، جی.سی. (1380). فرهنگ مصّور نمادهای سنتی. ترجمۀ ملیحه کرباسیان. تهران: فرشاد
گورین، ویلفرد و دیگران. (1370). راهنمای رویکردهای نقد ادبی. ترجمه زهرا میهن خواه. تهران: انتشارات اطلاعات
محمدی، هاشم. (1380) «نقش دایه‌ها در داستان‌های عاشقانه ایرانی». کیهان فرهنگی. شماره 181: صص 64-62
موسوی، سید کاظم و خسروی، اشرف. (1387). «آنیما و راز اسارت خواهران همراه در شاهنامه». پژوهش زنان. شماره3: صص 133-153
مولایی (مستشارنیا). عفت. (2537-2536). بررسی تأثیردایه در داستانها روایات و ادبیات فارسی ازآغاز تا پایان قرن هفتم. رساله دکتری. استاد راهنما سیدجعفر شهیدی. گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه تهران
مونرو، آنتونیو. (1386). یونگ، خدایان و انسان مدرن. ترجمۀ داریوش مهرجویی. تهران: مرکز
ناشناس. (1386). قصّه حسین کرد شبستری. به کوشش ایرج افشار و مهران افشاری. تهران: چشمه
نقیب الممالک. (1384). ملک‌جمشید طلسم آصف و طلسم حمام بلور. تهران: ققنوس
هدایت طبرستانی، رضاقلی‌خان. (1382). گلستان ارم. به‌تصحیح بهروز محمودی ‌بختیاری. تهران: عطایی
یونگ، کارل گوستاو. (1392). انسان و سمبول‌هایش. ترجمه محمود سلطانیه. تهران: جامی
یونگ، کارل گوستاو. (1383). آیون. ترجمۀ پروین و فریدون فرامرزی. تهران: به نشر
یونگ، کارل گوستاو. (1368). چهار صورت مثالی. ترجمۀ پروین فرامرزی. مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی