جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

آشفتگی پارادایمی حافظ در برخورد با امر سیاسی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران
چکیده
هر انسانی در رابطه با موقعیت اجتماعی سبکی خاص از سیاست ورزی را در دو ساحت نظر و عمل درپیش می­گیرد. حافظ نیز به عنوان متفکر، عارف و شاعر عهد خود، صاحب اندیشه و فعل سیاسی است و هدف این نوشتار بررسی موضع­گیری حافظ نسبت به امر سیاسی، با این پیش فرض است که وی در زمانه ­ای می­زید که هیچ­گونه پیش­فرض و الگوی پارادایمی تثبیت شده ­ای وجود ندارد که به کنش ­ورزی سیاسی وی جهت دهد. در این مقاله نخست مبانی نظری تحقیق بر اساس نظریه پارادایم کوهن تبیین و سپس با به­کارگیری روشی تاریخی، داده ­های مربوط به زندگی حافظ و محیط سیاسی-اجتماعی عصر وی و همچنین شواهد شعری از دیوان که شامل نظریات وی است، جمع­آوری و طبقه­بندی شده، آنگاه با روش توصیفی-تحلیلی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. نتایج نشان می­دهد برداشت حافظ از امر سیاسی و تعامل وی با نهاد حکومت در دوره­های مختلف زندگی وی متفاوت بوده است. حافظ گاه خود را به نهاد حکومت نزدیک ساخته است؛ این نزدیکی گاه برای نصیحت و خیرخواهی حاکمان بوده و گاه ستایش و مدح آنان برای به دست آوردن صله و گاهی به سبب احتراز شغل دیوانی بوده است. گاهی نیز حافظ از نهاد قدرت فاصله گرفته و لب به اعتراض و انتقاد از عملکرد آنان پرداخته است. به هر حال این دوری و نزدیکی از سویی به تمایلات درونی او و از سوی دیگر به منش و طرز سلوک حاکمان زمانۀ وی بستگی دارد؛ بنابراین تعامل حافظ با صاحبان قدرت توجیهی بازاندیشانه دارد؛ زیرا مخالفت ­هایش باعث شادی همگان می­شود و مدایح وی نیز به نحوی محبوبیت موقت و یا جنبه­ای از جهات مثبت رجال حکومتی را نشان می­دهد. به طور کلی موضع­گیری­های متفاوت حافظ در برابر سیاست، نشان­گر ناهم­ خوانی­های پیش­فرض­ های ذهنی وی نسبت به امر سیاسی و همچنین الگوهای تثبیت­شده در ذهنیت وی برای کنش سیاسی است که در چاچوب نظریه پاردایمی کوهن می­تواند تبیین شود.
کلیدواژه‌ها

آگامبن، جورجو. (1391). پارادایم چیست. ترجمۀ امیر کمالی و حسین پروانه. روزنامۀ شرق. شمارۀ 1507. 30 فروردین 1391.
پرهام، مهدی. (1382). «پیوند ادب و سیاست: دیدگاه سیاسی حافظ: هم‌زیستی مسالمت‌آمیز». مجله اطلاعات سیاسی اقتصادی. ش 191 و 192. صص 146-149.
پورنامداریان، تقی. (1384). گمشده لب دریا (تاملی در معنی و صورت شعر حافظ). چ دوم. تهران: سخن.
حافظ شیرازی، شمس‌الدین محمد. (1373). دیوان. تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی. به اهتمام شهباز آزادمهر. تهران: باربد.
چالمرز، آلن. (1378). چیستی علم. ترجمۀ سعید زیباکلام. تهران: سمت.
ذوالفقاریان، فاطمه. (1397). سیاست اندیشی حافظ. تهران: نشر فلات.
رستگار فسایی، منصور. (1385). حافظ و پیدا و پنهان زندگی. تهران: سخن.
ریاحی، محمدامین. (1374). گلگشت در شعر و اندیشه حافظ. چ دوم. تهران: انتشارات علمی.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1385). از کوچه رندان (درباره زندگی و اندیشه حافظ). چ یازدهم. تهران: امیر کبیر.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1388). این کیمیای هستی. چ سوم. به کوشش ولی الله درودیان. تبریز: آیدین.
صفا، ذبیح‌الله. (1379). تاریخ ادبیات ایران. ج دوم. تلخیص از محمد ترابی. چ دوازدهم. تهران: انتشارات فردوس.
طباطبایی، سید جواد. (1382). درآمدی فلسفی بر تاریخ اندیشه سیاسی در ایران. چ ششم. تهران: انتشارات کویر.
طباطبایی، سید جواد. (1389). دیباچه‌ای بر نظریه انحطاط ایران. چ هشتم. تهران: نشر نگاه معاصر.
غنی، قاسم. (1356). تاریخ عصر حافظ (بحث در آثار و افکار و احوال حافظ). چ سوم. تهران: زوار.
مطهری، مرتضی. (1380). عرفان حافظ. چ هیجدهم. تهران: صدرا.
معین، محمد. (1375). حافظ شیرین سخن. چ سوم. به کوشش مهدخت معین. تهران: صدای معاصر.
ملاح، خسرو. (1385). حافظ و عرفان ایرانی. تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
کوهن، توماس. (1393). ساختار انقلاب‌های علمی. ترجمۀ سعید زیباکلام. تهران: سمت.
نیک‌دار اصل، محمدحسین. (1388). «تساهل و تسامح در دیوان حافظ». شعرپژوهی (مجله بوستان ادب دانشگاه شیراز). ش 1. صص 179-206.
ولوی، میرحسن. (1395). طرحی از حافظ. تهران: انتشارات زوار.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 12 اسفند 1397
  • تاریخ بازنگری 28 فروردین 1398
  • تاریخ پذیرش 19 تیر 1398