جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

زیبایی‌شناسی شگرد ادبی التفات و نقش تفسیری آن در مثنوی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
دانشگاه علامه طباطبائی
چکیده
 تفسیر هر متن، بسته به عناصر متن­ سازی چون زبان، بلاغت، ساختار ادبی، درون ­مایه و گونه­ شناسی، با دیگری متفاوت است و روش­ تفسیری منحصربه ‌فردی می­طلبد. موضع تفسیری هر متن در جایگاهی اتفاق می­افتد که گره ­های تفسیری آن متن ظاهر می­شود. گاه گره ­های تفسیری یک متن در نتیجة ابهام ساختاری آن واقع می­شود. یکی از عواملی که موجب ابهام و گره ­افکنی در ساختار ادبی متن می­شود، شگرد ادبی التفات است؛ ویژگی ابهام ­آفرینی التفات ناظر به رویکرد و نگاهی جدید به این شگرد ادبی است که با توسع بخشیدن به این مفهوم، از نگاه سنتی در باب التفات فراتر می­رود. اصلی ­ترین پرسش این پژوهش این است که چگونه التفات که در نگاه جدید شامل هر نوع تغییری در متن می‌شود، می ­تواند هم موجب ابهام ساختاری ـ معنایی در متن شود و هم در راستای رفع این ابهام و تفسیر آن عمل کند؟ این پژوهش با روشی توصیفی ـ تحلیلی به بیان انواع و کارکردهای شگرد ادبی التفات در مثنوی معنوی می­پردازد و نشان می­ دهد که مثنوی یکی از متونی است که بارزترین گره تفسیری آن، متعلق به وجوه التفاتی آن است، به‌گونه‌ ای که با شناخت نقش زیبایی ­شناختی این شگرد و تبیین نقش نشانه­ معناشناختی آن­ در ساختار این متن، می­توان به تفسیر بهتر و علمی­تری از آن رسید. با مطالعه و بررسی بسیاری از داستان ­های مثنوی در دفترهای مختلف، روشن شد که یکی از مهم‌ ترین کارکرد التفات در مثنوی در کنار نقش زیبایی­ شناختی آن، کارکرد تفسیری و معرفت­شناختی آن است که در خدمت تبیین نظام اندیشة مولوی قرار دارد و نشان­ دارترین ویژگی ساختاری و معنایی مکتب فکری اوست. از دیگر یافته­ های این پژوهش، معرفی و تبیین دیگر انواع التفات از قبیل التفات زبان ­شناختی، تفسیری، روایت­ شناختی، پدیدارشناختی، روش­ شناختی و گفتمانی است که در تفسیر و شرح مثنوی به این وجوه التفاتی و نقش آن­ها در تفسیر چندان توجه نشده است.
کلیدواژه‌ها

ابن اثیر، ضیاءالدین. (1380ه؛1960م). المثل‌السائر فی ادب‌الکاتب و الشاعر. قدّمه و حقّقه: احمد الحوفی و بدوی طبانه. القسم الثانی. الطبعه الأولی. الفجاله. القاهره.
براهنی، رضا. (1375). بحران نقد ادبی و رسالة حافظ. تهران: انتشارات ویستار.
بلخی، مولانا جلال‌الدین محمد. (1379). مثنوی معنوی. به کوشش رینولد الین نیکلسون. چاپ هفتم. تهران: نشر طلوع.
پارسا، محمد. (1374). زمینة روان‌شناسی. چاپ یازدهم. تهران: انتشارات بعثت.
پورنامداریان، تقی. (1380). در سایة آفتاب. چاپ اول. تهران: انتشارات سخن.
رادویانی، محمد بن عمر. (1362). ترجمان‌البلاغه. به تصحیح و اهتمام احمد آتش. چاپ دوم. تهران: انتشارات اساطیر.
رامی تبریزی، شرف‌الدین حسن بن محمد. (1341). حقایق‌الحدائق. تصحیح سید محمد کاظم امام. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1368). سرّ نی. جلد اول. چاپ سوم. تهران: نشر علمی.
زمانی، کریم. (1395). شرح جامع مثنوی معنوی. دفتر اول. چاپ چهل و هفتم. تهران: انتشارات اطلاعات.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1393). صور خیال در شعر فارسی. چاپ هفدهم. تهران: نشر آگه.
شمیسا، سیروس. (1372). نگاهی تازه به بدیع. چاپ پنجم. تهران: انتشارات فردوس.
شمیسا، سیروس. (1383). سبک‌شناسی شعر. چاپ نخست از ویرایش دوم. تهران: نشر میترا.
ضیف، شوقی. (1393). تاریخ و تطور علوم بلاغت. ترجمة محمدرضا ترکی. چاپ سوم. تهران: انتشارات سمت.
فروزانفر، بدیع‌الزمان. (1382). شرح شریف مثنوی. جزء نخستین و دوم از دفتر اول. چاپ یازدهم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
کالر، جاناتان. (1388). در جست‌و جوی نشانه‌ها. ترجمة لیلا صادقی و تینا امراللهی. ویرایش: فرزان سجودی. چاپ اول. تهران: نشر علم.
کزازی، میرجلال‌الدین. (1381). بدیع، زیبایی‌شناسی سخن پارسی. چاپ چهارم. تهران: نشر مرکز.
گرکانی، حاج محمدحسین شمس‌العلما. (1377). ابدع‌البدایع. به اهتمام حسین جعفری. چاپ اول. تبریز: انتشارات احرار.
واعظ کاشفی، میرزاحسین. (1369). بدایع‌الأفکار فی صنایع‌الأشعار. ویرایش: میرجلال‌الدین کزازی. چاپ اول. تهران: نشر مرکز.
وحیدیان کامیار، تقی. (1383). بدیع از دیدگاه زیبایی‌شناسی. چاپ سوم. تهران: انتشارات سمت.
وودراف اسمیت، دیوید. (1393). پدیدارشناسی. ترجمة مسعود علیا. چاپ دوم. تهران: انتشارات ققنوس.
همایی، جلال‌الدین. (1354). فنون بلاغت و صناعات ادبی. جلد اول. تهران: انتشارات دانشگاه سپاهیان انقلاب ایران.
ب: مقالات
اکبری، منوچهر و علی اکبر رضادوست. (1393). «بررسی تطبیقی دیالکتیک ایمان و فهم در هرمنوتیک مولانا و آگوستین بر اساس آموزة «ایمان می‌آورم تا بفهمم». فلسفه. دورة 42. شمارة 1.
حسینی، سید محسن. (1386). «مناسبات بینامتنی معارف بهاء‌الولد و مثنوی معنوی از منظر داستان-پردازی». فصلنامة پژوهش‌های ادبی. شمارة شانزدهم.
رحمانی، هما و عبدالله رادمرد. (1391). «بازنگری معنایی در التفات بلاغی و اقسام و کارکردهای آن». جستارهای ادبی. شمارة176.
گرگین، محمود. (1384). «معنی مثنوی یا معرفت دیالکتیکی در مثنوی مولانا». کتاب ماه ادبیات و فلسفه. شمارة 95.
نیری، محمد یوسف و دیگران (1397). «همانندی‌های دیالکتیکی مولانا و هگل». شعرپژوهی (بوستان ادب). دانشگاه شیراز. سال دهم. شمارة سوم. پیاپی37.
هاشمی، زهره. (1389). «نظریة استعارة مفهومی از دیدگاه لیکاف و جانسون». ادب‌پژوهی. دورة4. شمارة12.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 21 اردیبهشت 1398
  • تاریخ بازنگری 16 بهمن 1398
  • تاریخ پذیرش 04 اسفند 1398