جُستارهای نوین ادبی

جُستارهای نوین ادبی

نشان‌های پیش‌اندیشی و آگاهانه سُرودن در مثنوی معنوی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه رازی
چکیده
برخی از سرودن مثنوی در حالت جذبه و ناخودآگاهی سخن­گفته و آن را متنی آشفته توصیف­ کرده­­اند. زمینه­ های برخی پیشداوری ­ها عبارتند از؛ پیش ­آگاهی از شوریدگی مولانا، آمیختن تداعی معانی و تداعی آزاد، آمیختن تداعی آزاد و شیوۀ جریان سیال ذهن، آمیختن تک­ گویی درونی و شیوۀ جریان سیال ذهن، نادیدن شکستن مرز واقعیت و خیال در مثنوی، ناخودآگاه و ویژگی­های سوررئالیسم در مثنوی، نارسایی، و دیریابی زبان و همچنین دیرآشنایی مثنوی. نشان­ه ای پیش­اندیشی نیز در سه دسته جای­ می­گیرند: دستۀ نخست؛ ماهیت و شیوۀ سخن در مثنوی؛ از جمله: تعلیمی بودن، سنت مجلس گویی، خلوت پیش از مجلس وعظ، کلیت موضوعات محوری در اندیشۀ صوفیانه، داستان- مقاله بودن مثنوی، شیوۀ استدلال تمثیلی، پردازش گفتگوهای برون داستانی، تقسیم یک اندیشه کلی به اجزای کوچک­تر، تکرار، ارجاعات درون متنی، گسست و بازگشت به رشتۀ سخن، هدایت هشیارانۀ جریان سخن، گزینش داستان­ها. دستۀ دوم؛ پردازش عناصر روایی: بازآفرینی داستان­ها، عنوان­بندی، افشای پیرنگ، تعلیق­ آفرینی، پردازش گفتگوهای داستانی، استقلال داستان­ها، پیوستگی درونی پیرنگ­ها، تأخیر روایی، تناسب موضوع و درونمایه، بیان نتیجه­ گیری، پایان­بندی داستان­ها. دستۀ سوم؛ پیوندهای درونی چون: واژگان کلیدی، جملات کلیدی، ابیات کلیدی، چهارچوب بندی متن، و پیوندهای داستان و متن.  همگی این نشانه­ ها نیازمند پیش­اندیشی هستند و  بر آگاهانه، اندیشیده، هشیارانه و هدفمند سرودن مثنوی گواهی­ می­دهند.  
کلیدواژه‌ها

ابراهیمی، میرجلال. (1374). «گسترۀ رمز در مثنوی مولانا». نامۀ فرهنگ. شمارۀ 19. صص 139-143.
اخوت، احمد. (1371). دستور زبان داستان. چاپ اول. اصفهان: نشر فردا.
امامی­فر، سیدشهاب­الدین. (1384). «شبکه­های تداعی در مثنوی مولانا». رشد آموزش زبان و ادب فارسی. شماره .4. صص26-31.
بامشکی، سمیرا. (1392). « تداخل درونی در مثنوی». نقد ادبی. سال6. شمارۀ 21. صص 9-36.
-----------.  (1393). «تداخل سطوح روایی». جستارهای ادبی. شمارۀ 184. صص 1-27.
-----------؛ زحمتکش، نسیم. (1393). «کارکردهای داستان درونه­ای». ادب پژوهی. شمارۀ 9. صص9-31.
---------. قوام، ابوالقاسم. (1390). «شکست روایی و شیوه­های بازگشت به داستان در مثنوی». فنون ادبی. سال سوم. شمارۀ 1. پیاپی 4. صص 29-46.
برامکی، اعظم. دبیران، حکیمه. (1390). « نقش مخاطب در گسست­های داستانی مثنوی». مولوی پژوهی. سال پنجم. شمارۀ دهم. صص1-28.
بهنام، مینا و دیگران. (1392). «ﺑﺮرﺳﻲ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﭘﺮدازش زﻣﺎن در ﻏﺰﻟﻴﺎت ﺷﻤﺲ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺷﮕﺮد ﺟﺮﻳﺎن ﺳﻴﺎل ذﻫﻦ». زﺑﺎن و ادﺑﻴﺎت ﻓﺎرﺳﻲ. ﺷﻤﺎره ﺳﻲ و ﻳﻜﻢ. صص83-108.
بیات، حسین. (1394). «خطاهای رایج در شناخت  شیوة جریان سیال ذهن». نقد ادبی. سال 8. شماره 3. صص 209-233.
پارسی نژاد، ایرج. (1380). روشنگران ایرانی و نقد ادبی. تهران: سخن.
توکلی، حمیدرضا. (1383)، « تداعی، قصه و روایت مولانا». مطالعات و تحقیقات ادبی. س1. شماره 3 و 4. صص 9-37.
----------. (1384). «مثنوی و اسلوب قصّه در قصّه». مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت معلّم. شمارۀ 47-49. صص80-45.
جابری اردکانی، سیّدناصر. (1388). بررسی نقش اندیشه در پیوستگی قصّه­های مثنوی. استاد راهنما: نجف جوکار. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه شیراز. شیراز.
----------. (1395). «شطح و شیوۀ بیان آن در مثنوی». شعرپژوهی. سال هشتم. شمارۀ اول. پیاپی27. صص41-62.
جعفری، فرشته. (1395). «ﺳﻮﺭﺭﺋﺎﻟﯿﺴﻢ ﺩﺭ ﻣﺜﻨﻮﯼ ﻣﻌﻨﻮﯼ». ﻋﺮﻓﺎﻧﯿﺎﺕ ﺩﺭ ﺍﺩﺏ ﻓﺎﺭﺳﯽ. ﺷﻤﺎﺭﻩ 62. صص561 –481.
جوکار، نجف. ( 1388) .«درآمدی بر پیوند قصه­ها و محور طولی ابیات مثنوی». گوهر گویا. سال سوم. شماره سوم. پیاپی11. صص 21-40.
جوکار، نجف. جابری، سیدناصر. (1389). «پیوند ابیات مثنوی بر مبنای تداعی و تمثیل». ادب و زبان. دورۀ جدید. شماره 28. پیاپی 25. صص51-73.
داد، سیما. (1365). فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: مروارید.
ذکاوتی قره­گوزلو، علیرضا. (1386). «بطن اول مثنوی هنر داستان­پردازی مولوی». مطالعات عرفانی. شمارۀ پنجم. صص54-68.
زرﻳﻦ ﻛﻮب، ﻋﺒﺪاﻟﺤﺴﻴﻦ. (1386). ﻧﺮدﺑﺎن ﺷﻜﺴﺘﻪ. ﺗﻬﺮان: ﺳﺨﻦ. 
-----------------.  (1382). ِسرِّ نی. تهران: انتشارات علمی.
سجادی، علی­محمد. (1380). «مولا و مولانا». پژوهشنامۀ علوم انسانی. شمارۀ 29. صص37-49.
سلدن، رامان. ویدوسون، پیتر. (1377). راهنمای نظریۀ ادبی معاصر. ترجمه عباس مخبر. تهران: طرح نو.
شوهانی، علیرضا. (1382). « داستان­پردازی و شخصیت­پردازی در مثنوی معنوی». پژوهشهای ادبی. شمارۀ 2. صص 91-106.
شیری، قهرمان. (1386). «شناختی از داستان های مثنوی». کتاب ماه. س اول. ش 7. صص 28-41.
صفوی، سلمان. (1397). ساختار معنایی مثنوی. چاپ دوم. تهران: مرکز پژوهش میراث مکتوب.
عبدالحکیم، خلیفه. (2536). عرفان مولوی. ترجمه احمد محمدی. احمد میرعلایی. چاپ سوم. تهران: کتاب­های جیبی.
غلام، محمد. (1382). «کیفیت تعلیق در قصه­پردازی مولانا». نشریۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان. دورۀ جدید. شمارۀ 14. پیاپی11. صص71- 95.
فتوحی، محمود. (1384). «ﺗﻤﺜﯿﻞ ﻣﺎﻫﯿﺖ، اﻗﺴﺎم، ﮐﺎرﮐﺮد». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه خوارزمی. دورۀ 13-12. شمارۀ 49-47. صص 141 – 178.
فروزانفر، بدیع الزمان. (1380).  احادیث و قصص مثنوی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
قبادی، حسینعلی. گرجی، مصطفی. (1386). «تحلیل داستان پادشاه و کنیزک بر مبنای شیوۀ تداعی آزاد و گفتگوی سقراطی». مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. شمارۀ 183. صص 177-192.
محمودی، علی. خواجوی نژاد، لیلا. (1389). «بررسی ساختار تداعی در حکایتی از مثنوی». مجموعه مقالات پنجمین همایش پژوهش های زبان و ادب فارسی. دانشگاه تربیت معلم سبزوار. صص546-599.
محمودی، محمدعلی. صادقی، هاشم. (1388). « تداعی و روایت داستان جریان سیال ذهن». پژوهشهای ادبی. سال 6. شمارۀ 24. صص 129-144.
محمدی، علی. بهاروند، آرزو. (1392). «شیوه­های پایان­بندی در داستان­های مثنوی».  ادب فارسی. دورۀ 3. شمارۀ 2. شماره پیاپی 12. صص19-38.
مظفری، سید ابوطالب. (1382). «صورت از بی­صورتی، نگرشی بر ساختار روائی مثنوی مولوی». مجلۀ شعر. شماره 33. صص40 – 43.
مولوی، جلال­الدین محمد بن ­محمد. (1384). مثنوی معنوی. تصحیح رینولد. ا. نیکلسون. چاپ ششم. تهران: هرمس.
میر صادقی، جمال. (1377). واژه­نامۀ هنر داستان­نویسی. تهران: کتاب مهناز.
مهدی­زاده فرد، بهروز. امامی، نصرالله. (1388). «بررسی چند شگرد روایی در قصه­های مثنوی». نقد ادبی. سال2. شماره 8. صص141-162. 
مهرآبی بی­ابری، فرشته. (1393). الگوهای چینش اپیزود (داستان در داستان) و پیوند آن با ساختار و محتوی در مثنوی مولوی. پایان نامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. استاد راهنما: سوسن جیری. دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه رازی.
واحدی، زهرا سادات. (1392). ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺗﺄﺛﻴﺮﺗﺪاﻋﻲ ﻣﻌﺎﻧﻲ درﺳﺎﺧﺘﺎرﮔﺮﻳﺰی رواﻳﺖ­ﻫﺎی ﻣﺜﻨﻮی. پایان­نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. استاد راهنما:حسن ذوالفقاری. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اراک.
 وزین­پور، نادر. (1388). آفتاب معنوی. چاپ دهم. تهران: امیر کبیر.
یاری، منوچهر. (1374). «ساختار داستانی در درام ایرانی (ساخت قصه در قصه، نمایش در نمایش)». نقد سینما. شماره 5. صص31- 35.
یوسف پور، محمد کاظم. (1386). «نقش استطراد در حکایات مثنوی». پژوهشهای ادبی. شمارۀ 16. صص271-294.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 29 مرداد 1398
  • تاریخ بازنگری 27 تیر 1399
  • تاریخ پذیرش 24 شهریور 1399