تحلیل نمودهای سرمایه اجتماعی در رمان همسایه ها براساس نظریۀ پاتنام

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

سارا پورعماد ¹

حسینعلی قبادی ²

سعید بزرگ بیگدلی ²

¹ دانش آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

² استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

10.22067/jls.2025.92135.1682

چکیده

از میان پژوهش‌های بینارشته‌ای،جامعه‌شناسی ادبیات یکی از گرایش‌های نوین در نقد ادبی است که به بحث دربارۀ تعامل جامعه و ادبیات می‌پردازد. این پژوهش درصدد است بر پایۀ آرای پاتنام، یکی از مسئله‌های اجتماعی را در رمان «همسایه‌ها» بکاود. روش این پژوهش، توصیفی _ تحلیلی است که با استقصای در متن و استناد به آن تجزیه‌وتحلیل صورت می‌گیرد. این مقاله به تحلیل نمودهای سرمایه اجتماعی در رمان همسایه‌ها پرداخته و به این پرسش‌ها پاسخ داده‌ که وضعیت سرمایه اجتماعی‌ای‌ که محمود روایت‌ می‌کند، ریشه در چه عواملی دارد و مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی (اعتماد، مشارکت و هنجار) چگونه بازتاب یافته‌اند. نتایج بیانگر آن است که در این رمان مؤثرترین عوامل بر سرمایه اجتماعی، وقایع ملی شدن صنعت نفت و شکل‌گیری و فعالیت احزاب مختلف در ایران ازجمله حزب توده است و مؤثرترین عوامل بر شکل‌گیری مؤلفه‌های ضد سرمایه اجتماعی اشغال خوزستان توسط نیروهای انگلیسی و حذف قدرت مجلس، کابینه، سران مملکتی و احزاب توسط محمدرضا پهلوی و ناکارآمد شدن دولت در سطوح و نهادهای مختلف است. مؤلفۀ اعتماد و زیرمولفه‌های آن (اعتماد بنیادی، بین‌شخصی و انتزاعی) به‌صورت منفی، یعنی بی‌اعتمادی گسترده بازتاب یافته است. زیرمولفۀ همیاری مثبت است که نشان از وفور نوع‌دوستی و انسانیت در جامعۀ ایرانی است. زیرمولفۀ همکاری مثبت است و در راستای اهداف ملی و رنگ و بوی میهنی دارد. زیرمولفه‌های حمایت اجتماعی، احساس اثرگذاری و کارایی اجتماعی و وساطت اجتماعی با درصدهای مختلف مثبت است. مثبت بودن این زیرمولفه‌ها بیانگر تعاملات مثبت و ارزش‌های اخلاقی و انسانی والا در جامعۀ ایرانی است.

کلیدواژه‌ها

سرمایه اجتماعی

رابرت پاتنام

رمان معاصر فارسی

احمد محمود

همسایه ها

موضوعات

• تتبعات ادبی

---

Authors retain the copyright and full publishing rights. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

مراجع

1. احمدی، ع. (1389). قومیت، ملیت و سرمایه اجتماعی در ایران، سرمایه اجتماعی و وضعیت آن در ایران. پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
2. ازکیا، م.، و غفاری، غ. (1380). توسعۀ روستایی با تأکید بر جامعۀ روستایی ایران. نی.
3. اژدری کوشا، م. (1396). تعامل هنجار حقوقی کیفری و هنجار اجتماعی در ایران (پایان‌نامۀ منتشرنشدۀ کارشناسی ارشد)، تهران، دانشگاه تهران.
4. امیرکافی، م. (1380). اعتماد اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن. نمایۀ پژوهش، 18، 42-9.
5. بایرامی، س. (1394). حزب توده در خوزستان بین سال‌های 1327-1320. مطالعات تاریخی، 47، 54-11.
6. پاتنام، ر. (1392). دموکراسی و سنت‌های مدنی. ترجمۀ محمدتقی دلفروز. جامعه‌شناسان.
7. پورتس، آ. (1389). سرمایه اجتماعی: خاستگاه و کاربردهایش در جامعه‌شناسی مدرن، سرمایه اجتماعی: اعتماد، دموکراسی و توسعه. چاپ سوم، شیرازه.
8. تاجبخش، ک. (1389). سرمایه اجتماعی: اعتماد، دموکراسی و توسعه. ترجمۀ افشین خاکباز.، و حسن پویان. چاپ سوم، شیرازه.
9. جاوید، م. ج.، و ایزدی جیران، ا. (1389). سرمایه اجتماعی و وضعیت آن در ایران. پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
10. جمعی از نویسندگان. (1399). در جستجوی اعتماد اجتماعی در ایران. چاپ اول، پارسه.
11. دستغیب، ع. (1378). نقد آثار احمد محمود. معین.
12. رضوی‌فرد، ب.، و همکاران (1399). تحلیل محتوای رمان همسایه‌ها در حوزۀ بزهکاری کودک در پرتو یافته‌های جرم‌شناسی. آموزه‌های حقوق کیفری، 17(20)، 178-149.
13. روشنفکر، پ.، و ذکایی، م. س. (1385).جوانان، سرمایه اجتماعی و رفتارهای داوطلبانه. رفاه اجتماعی، 6(23)، 113‑46.
14. زین‌آبادی، م. (1387). تئوری‌ها و نظریات مربوط به اعتماد اجتماعی در جامعه. پژوهشنامۀ پژوهشکدۀ تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام، 16، 32-9.
15. فرهادی، م. (1394). فرهنگ یاریگری در ایران: درآمدی به مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی تعاون. چاپ هفتم، مرکز نشر دانشگاهی.
16. قاسمی، و.، و همکاران. (1385). سطح‌بندی سرمایه اجتماعی در شهرستان‌های استان اصفهان. رفاه اجتماعی، 23، 248-225.
17. گیدنز، آ. (1378). راه سوم، بازسازی سوسیال دموکراسی. ترجمۀ صبوری. شیرازه.
18. گیدنز، آ. (1399). پیامدهای مدرنیت. چاپ دهم، مرکز.
19. متفکرآزاد، م، ع.، و همکاران. (1393). بررسی رابطۀ بین سرمایه اجتماعی و بهره‌وری کل عوامل تولید در ایران. جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، 3(1)، 163-139.
20. محسنی، م.، و همکاران. (1392). ماهیت و جایگاه انواع مشارکت در ضرب‌المثل‌های داستان‌نامۀ بهمنیاری. فصلنامۀ مطالعات توسعۀ فرهنگی اجتماعی، 2(1)، 127-101.
21. محمود، ا. (1357). همسایه‌ها. امیرکبیر.
22. وجدانی، ف.، و محصص. (1398). مبانی اعتماد اجتماعی در متون دینی»، فصلنامۀ نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 9(1)، 31-80.